โนรา รำพื้นฐาน สายตระกูลขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา)
บทที่ 5
การร่าบทประถม
การรำบทประถมหรือแม่ท่า เป็นการรำที่สำคัญชุดหนึ่งของโนรา โดยมีบทร้องประกอบการรำ 8 บท จำนวน 32 วรรค ซึ่งเนื้อหาของบทร้องจะคล้ายคลึงกับบทร้องในการรำแม่บทใหญ่ของนาฏศิลป์ไทย สำหรับโนราภาคใต้มีการใช้คำบางคำที่แตกต่างกันออกไปตามวัฒนธรรมของภาษาท้องถิ่น โดยมีการตีท่ารำตามจังหวะในการร้อง การรำบทประถมหรือแม่ท่าของโนราจะสอดแทรกจังหวะท่ารำที่แตกต่างกันออกไปหลายรูปแบบในบทร้องแต่ละบท สามารถขยายจังหวะลีลาท่ารำทำนองได้ตามรูปแบบอิสระที่ได้รับการถ่ายทอดจากครูโนราแต่ละสายตระกูล โดยปกติการรำบทประถมของโนราจะใช้ผู้รำอย่างน้อย 4-8 คน หากมีการฝึกซ้อม การถ่ายทอด และจัดระบบการรำที่มีจังหวะท่ารำ ทำนองที่ชัดเจนจะเป็นการรำชุดหรือการรำเป็นหมู่ประเภทหนึ่งที่สวยงามชุดหนึ่งในการแสดงโนรา หากเป็นการรำตามปกติในการแสดงโนราก็จะมีการซักถามผลัดกันแสดงท่าตามรูปแบบที่ได้รับการถ่ายทอดจากครู สำหรับบทร้องจะมีเนื้อหาที่เกี่ยวกับธรรมชาติ วิถีชีวิต ศาสนา และสัตว์ต่าง ๆ ซึ่งจังหวะที่ในการบรรเลงมีอยู่หลายรูปแบบ เช่น จังหวะเพลงทับเพลงโทน1 จังหวะนาด2 ประเภทต่าง ๆ เป็นต้น ซึ่งการบรรเลงดนตรีจะเป็นไปตามลีลาการร้องของผู้รำ สำหรับกระบวนท่ารำจากการฝึกรำโนราบทประถมสามารถนำไปใช้ในการรำประเภทอื่น ๆ ของโนราได้ โดยผู้ผ่านการฝึกหัดโนราการรำบทประถมนับได้ว่าผ่านการรำพื้นฐานที่สมบูรณ์แบบและมีพื้นฐานเบื้องต้นที่ดีตามมาตรฐานของโนรา
5.1 บทประถม
ตั้งต้นให้เป็นประถม ถัดมาพระพรหมสี่หน้า
สอดสร้อยห้อยเป็นพวงมาลา เวโหยนโยนช้าน้องนอน
ผาหลาซัดลงมาเพียงไหล่ พิศมัยร่วมเรียงเคียงหมอน
รำท่าต่างกันหันให้เป็นมอน3 มรคาแขกเต้าบินเข้ารัง
รําท่ากระต่ายชมจันทร์พระจันทร์ทรงกลด รำท่าพระรถโยนสารมารกลับหลัง
รำท่าชูชายนาดนาดกรายเข้าวัง เข้ามานั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์
รําท่าขี้หนอนร่อนรำมาเปรียบท่า รำท่าพระรามรามาท้าวน้าวศิลป์
มัจฉาสาครล่องในวาริน หลงใหลไปสิ้นโสภา
รําท่าโตเล่นหางกวางโยนตัว รํายั่วเอาแป้งผัดหน้า
รำท่าหงส์ทองลอยล่องน้ำมา เหราเล่นนํ้าสําราญนัก
รําท่าโตเล่นหางกวางเดินดง รำท่าพระสุริยวงศ์ทรงศักดิ์
รำท่าช้างสารหว่านหญ้าดูน่ารัก พระลักษณ์แผลงศรจรลี
รำท่าขี้หนอนฟ้อนฝูงยูงฟ้อนหาง ขัดจางหยางให้นางรำทั้งสองศรี
ชัดขึ้นให้เป็นวงนั่งลงให้ได้ที่ สีซอสามสายย้ายเพลงรำ
รําท่ากระบี่ตีท่าจีนมาสาวไส้ รำท่าชะนีร่ายไม้อยู่เฉื่อยฉ่ำ
เมขลาล่อแก้วชักลํานํา ตามเพลงรำแต่ก่อนครูสอนมา
(อุดม หนูทอง : 2536 : 141-142)
___________________
1 เพลงทับเพลงโทน เป็นจังหวะขั้นสูงของโนราที่มีการตีท่าประสานกันระหว่างทับกับกลอง
2 จังหวะนาด เป็นจังหวะประกอบการเดินของโนรา
3 มอน หมายถึง ท่าให้เป็นวงกลม
5.2 กระบวนการร้องรับบทประถม
บทประถมของโนราเป็นกระบวนการรำของโนราอีกรูปแบบหนึ่งที่มีบทร้องและกระบวนการรับหลากหลาย ซึ่งมีความไพเราะของภาษาที่นำมาประพันธ์ สำหรับสำเนียงและการเปล่งออกเสียงการร้องรับของนักดนตรีหรือลูกคู่จะต้องแม่นยำในคำของบทร้องจึงจะเกิดความไพเราะเนื่องจากมีคำหลายคำที่มีการเปล่งเสียงให้สอดรับกับภาษาถิ่นใต้ดั้งเดิม ดังรายละเอียดดังต่อไปนี้
(บท) ตั้งต้นเป็นประถม ถัดมาพระพรหมสี่หน้า
โนรา (ร้อง) ตั้งต้นให้เป็นประถม ถัดมาขวัญเหอพระพรหม
ถัดมาพระพรหมสี่หน้า
ลูกคู่ (พร้อม) ว่าถัดมาขวัญเห้อพระพรหม พรหมข้าเห้อสี่หน้า
ถัดมาพระพรหมพระพรหมสี่หน้า ว่าถัดมาขวัญเห้อพระพรหม
พรหมข้าเห้อสี่หน้า ว่าพระพรหมสี่หน้า
(บท) สอดสร้อยห้อยเป็นพวงมาลา เวโหยนโยนช้าน้องนอน
โนรา (ร้อง) แล้วรำเป็นท่าสอดสร้อย สาวเห้อ... สอดแล้วตะสาวสอดสร้อย
แล้วห้อยเป็นพวงมาลา นี้ห้อยเป็นพวงมาลา
ไหนทําเวโหยนโยนช้า อ้อ.... แก้วข้าเห้อให้น้องนอน
ลูกคู่ (พร้อม) เวโหยน โยนช้า โยนช้าให้น้องนอน
ว่าเวโหยนขวัญเห้อโยนช้า แก้วข้าเห้อให้น้องนอน
ว่าโยนช้าให้น้องนอน
(บท) ผาหลาซัดลงมาเพียงไหล่เรา พิสมัยร่วมเรียงเคียงหมอน
โนรา (ร้อง) แล้วรำเป็นท่าผาหลา แล้วซัดลงมาเพียงไหล่
ทำพิสมัยร่วมเรียง พิสมัยร่วมเรียง อ้อแก้วข้าเห้อมาเคียงหมอน
ลูกคู่ (พร้อม) พิศมัยร่วมเรียง ร่วมเรียงเคียงหมอน ว่าพิสมัยขวัญเห้อร่วมเรียง
แก้วข้าเห้อเข้ามาเคียงหมอน ว่าร่วมเรียงเข้ามาเคียงหมอน
(บท) รำท่าต่างกันหันให้เป็นมอน มรคาแขกเต้าบินเข้ารัง
โนรา (ร้อง) แล้วรำเป็นท่าต่างกัน รักหนาเจ้างามงามเห้อ
นี่รําเป็นท่าต่างกัน แล้วค่อยหันให้เป็นมอน
ไหนมรดาแขกเต้า อ้อแก้วข้าเหอบินเข้ารัง
(บท) รำท่ากระต่ายชมจันทร์พระจันทร์ทรงกลด รำท่าพระรถโยนสารมารกลับหลังโนรา
โนรา (ร้อง) รำท่ากระต่ายชมจันทร์ รักหนาเจ้างามงามเห้อ
นี้ท่ากระต่ายชมจันทร์ รําท่าพระจันทร์ทรงกลด
รําไปหล่าวสาวเห้อ นี้ท่าพระจันทร์ทรงกลด
รำท่าพระรถโยนสาร อ้อแก้วข้าเห้อมารกลับหลัง
ลูกคู่ (พร้อม) พระรถโยนสาร โยนสารมารกลับหลัง
ว่าพระรถขวัญเห้อโยนสาร อ้อแก้วข้าเห้อมารกลับหลัง
ว่าโยนสารมารกลับหลัง
(บท) รำท่าชูชายนาดกรายเข้าวัง เข้ามานั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์
โนรา (ร้อง) แล้วรำเป็นท่าชูชาย มานาดกรายเข้าวัง
นาดไปหล่าวสาวเห้อ นาดกรายเข้าวัง
แล้วเข้ามานั่งหมอบเฝ้า อ้อแก้วข้าเห้อเจ้านครินทร์
อ้อแก้วข้าเห้อเจ้านครินทร์ ว่าหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์
(บท) รำท่าขี้หนอนร่อนรำมาเปรียบท่า รำท่าพระรามรามาท้าวน้าวศิลป์
โนรา (ร้อง) ไหนท่าขี้หนอนร่อนรำ รําไปหล่าวสาวเห้อ
นี่ท่าขี้หนอนร่อนรํา รําแล้วเข้ามาเปรียบท่า
รำท่าพระรามรามา อ้อแก้วข้าเห้อท้าวน้าวศิลป์
อ้อแก้วข้าเห้อ ท้าวน้าวศิลป์ ว่ารามาท้าวน้าวศิลป์
(บท) มัจฉาสาครล่องในวาริน หลงใหลไปสิ้นงามโสภา
โนรา (ร้อง) ไหนฝูงมัจฉาสาคร ล่องในวาริน
ล่องไปหล่าวสาวเห้อ... นี่ฝูงมัจฉาล่องในวาริน
ไหนทำหลงใหลไปสิ้น อ้อแก้วข้าเห้อ งามโสภา
อ้อแก้วข้าเห้อ งามโสภา ว่าไปสิ้นงามโสภา
(บท) รำท่าโตเล่นหางกวางโยนตัว รำยั่วเอาแป้งผัดหน้า
โนรา (ร้อง) ไหนรำท่าโตเล่นหาง นี่รําท่ากวางโยนตัว
ว่ารำยั่วขวัญเหอเอาแป้ง นี่รําท่ากวางโยนตัว
นี่มารำยั่วเอาแป้ง อ้อแก้วข้าเห้อมาผัดหน้า
ว่ารำยั่วขวัญเหอเอาแป้ง อ้อแก้วข้าเห้อมาผัดหน้า
ว่าเอาแป้งมาผัดหน้า
(บท) รําท่าหงส์ทองลอยล่องนํ้ามา เหราเล่นน้ำสำราญนัก
โนรา (ร้อง) ไหนทำหงส์ทองลอยล่อง ล่องไปหล่าวสาวเห้อ..
ล่องแล้วมันว่ายน้ำมา ไหนท่าเหราเล่นน้ำ
อ้อแก้วข้าเหอสําราญนัก
เหราเล่นน้ำเล่นน้ำ สำราญนัก ว่าเหราน้องเห้อเล่นน้ำ
อ้อแก้วข้าเห้อสําราญนัก ว่าเล่นนํ้าสําราญนัก
(บท) รำท่าโตเล่นหางกวางเดินดง รำท่าพระสุริยวงค์ผู้ทรงศักดิ์
โนรา (ร้อง) นี่รำท่าโตเล่นหาง ไหนรำท่ากวางเดินดง
เดินไปหล่าวสาวเห้อ.. นี่รําท่ากวางเดินดง
แล้วร่าเป็นท่าพระสุริยวงค์ อ้อแก้วข้าเห้อผู้ทรงศักดิ์
อ้อแก้วข้าเห้อผู้ทรงศักดิ์ สุริยวงค์ทรงศักดิ์
(บท) รำท่าช้างสารหว่านหญ้าดูน่ารัก พระลักษณ์แผลงศรจรลี
โนรา (ร้อง) ไหนทำช้างสารหว่านหญ้า อ้อนี้ดูสา น่ารัก
รำท่าพระลักษณ์แผลงศร อ้อแก้วข้าเหอจรลี
ว่าพระลักษณ์ขวัญเหอแผลงศร อ้อแก้วข้าเห้อจรลี ว่าแผลงศรจรลี
(บท) รำท่าขี้หนอนฟ้อนฝูงยูงฟ้อนหาง ขัดจางหยางนางรําทั้งสองศรี
โนรา (ร้อง) รำท่าขี้หนอนฟ้อนฝูงสาวเห้อ.. รําท่าขี้หนอนฟ้อนฝูง
ถัดมานกยูงฟ้อนหาง นี่ขัดจางหยางให้นางรำ
อ้อแก้วข้าเหอท้งสองศรี
อ้อแก้วข้าเห้อทั้งสองศรี ว่านางรําทั้งสองศรี
(บท) ซัดขึ้นให้เป็นวงนั่งลงให้ได้ที่ สีซอสามสายย้ายเพลงรำ
โนรา (ร้อง) แล้วซัดขึ้นให้เป็นวงสาวเห้อ.. นี่ซัดให้เป็นวง แล้วมานั่งลงให้ได้ที่
แล้วชักสีซอสามสาย อ้อแก้วข้าเห้อย้ายเพลงรำ
อ้อแก้วข้าเห้อย้ายเพลงรำ ว่าสามสายย้ายเพลงรำ
(บท) รำท่ากระบี่ตีท่าจีนมาสาวไส้ รำท่าชะนีร่ายไม้อยู่เฉื่อยฉ่ำ
โนรา (ร้อง) แล้วรำกระบี่ตีท่า รักหนาเจ้างามงามเห้อ..
นี่รำกระบี่ตีท่า แล้วจีนมาสาวไส้..
รําท่าชะนีร่ายไม้ อ้อแก้วข้าเหออยู่เฉื่อยฉ่ำ
อ้อแก้วข้าเหออยู่เฉือยฉ่ำ ร่ายไม้อยู่เฉื่อยฉ่ำ
(บท) เมขลาล่อแก้วชักลำนำ ตามเพลงรำแต่ก่อนครูสอนมา
โนรา (ร้อง) ไหนนางเมขลาล่อแก้ว นี่นางเมขลาล่อแก้ว
ล่อแล้วมาชักลำนำ นี่มาชักลำนำ
ไหนเพลงรำแต่ก่อน อ้อนี่เพลงรำแต่ก่อน
อ้อแก้วข้าเหอครูสอนมา
อ้อแก้วข้าเห้อครูสอนมา ว่าแต่ก่อนครูสอน
5.3 กระบวนท่ารำบทประถม
จากบทร้องดังกล่าวสามารถแยกท่ารำตามลักษณะการขับร้องประกอบลีลาที่รำได้ทั้งหมด 57 ท่า ดังนี้
1. ท่าตั้งต้นเป็นประถม 2. ท่าพรหมสี่หน้า 3. ท่าสอดสร้อย 4. ท่าห้อยเป็นพวงมาลา 5. ท่าเวโหยนโยนช้า 6. ท่าน้องนอน 7. ท่าผาลา 8. ท่าซัดลงมาเพียงไหล่ 9. ท่าพิสมัย ร่วม เรียง 10. ทาเคียงหมอน 11. ท่าต่างกัน 12. ท่าหันเป็นมอน 13. ท่ามรคาแขกเต้า 14. ท่าบินเข้ารัง 15. ท่ากระต่ายชมจันทร์ 16. ท่าพระจันทร์ทรงกลด 17. ท่าพระรถโยนสาร 18. ท่ามารกลับหลัง 19. ท่าชูชายนาดกรายเข้าวัง 20. ท่านั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์ 21. ท่าขี้หนอนร่อนรำ 22. ท่าเปรียบท่า 23. ท่าพระรามรามาน้าวศิลป์ 24. ท่ามัจฉาล่องวาริน 25. ท่าหลงใหลไปสิ้น 26. ท่างามโสภา 27. ท่าโตเล่นหาง 28. ท่ากวางโยนตัว 29. ท่ารำยั่วเอาแป้ง 30. ท่าผัดหน้า 31. ท่าหงส์ทองลอยล่อง 32. ท่าเหราเล่นน้ำ 33. ท่าโตเล่นหาง 34. ท่ากวางเดินดง 35. ท่าพระสุริยงทรงศักดิ์ 36. ท่าช้างสารหว่านหญ้า 37. ท่าดูสาน่ารัก 38. ท่าพระลักษณ์แผลงศร 39. ท่าจรลี 40. ท่าขี้หนอนฟ้อนฝูง 41. ท่ายูงฟ้อนหาง 42. ท่าขัดจางหยาง 43. ท่าให้นางรำ 44. ท่าทั้งสอง 45. ท่าศรี 46. ท่าซัดขึ้นให้เป็นวง 47. ท่านั่งลงให้ได้ที่ 48. ท่าสีซอสามสาย 49. ท่าย้ายเพลงรำ 50. ท่ากระบี่ตีท่า 51. ท่าจีนสาวไส้ 52. ท่าชะนีร่ายไม้เฉื่อยฉ่ำ 53. ท่าเมขลาล่อแก้ว 54. ท่าชักลำนำ 55. ท่าเพลงรำ 56. ท่าแต่ก่อน 57. ท่าครูสอนมา
สำหรับรายละเอียดของท่ารำและกระบวนการรำดังกล่าว สามารถศึกษาได้จากภาพท่ารำดังต่อไปนี้
ท่ารําบทประถม
1. ท่าตั้งต้นเป็นประถม
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ พนมมือไหว้ระหว่างอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าชิดกันทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
2. ท่าพระพรหมสี่หน้า (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ พนมมือไหว้ระหว่างอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าชิดกันทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนตัวไปทางขวาเป็นแนนววงกลม
2. ท่าพระพรหมสี่หน้า (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิด
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ พนมมือไหว้ระหว่างอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างแยกออกตั้งฉาก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว หันหน้าเข้าหากัน
2. ท่าพระพรหมสี่หน้า (ท่าที่ 3)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ พนมมือไหว้ระหว่างอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างแยกออกตั้งฉาก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว หันหน้าออกนอกวง
3. ท่าสอดสร้อย
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปด้านซ้าย
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจีบคว่ำระดับสายตา มือขวาตั้งวงเป็นฉากระดับศีรษะ
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าขวาย่อเข่า ยกเท้าซ้ายกระดกด้านหลัง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ใช้น้ำหนักเท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว หมุนรอบตัวเองพร้อมเก็บเท้าไปตามวงกลับไปที่เดิม
4. ท่าห้อยเป็นพวงมาลาโนรา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิด
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองทำมือจีบคว่ำ มือซ้ายทับมือขวา งอแขน
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายก้าวไปทางด้านหน้า เท้าขวาเปิดส้นเท้าหลัง ย่อเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
5. ท่าเวโหยนโยนช้า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายแบมือ อยู่ด้านหน้า มือขวาตั้งวง พลิกมือลง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางอยู่ด้านหน้า ปลายเท้าเฉียง 45 องศา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ใช้น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนมือขวาไป-มา ซ้ายขวา
6. ท่าน้องนอน
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายแบมือ อยู่ด้านหน้า มือขวาตั้งวง พลิกมือลง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางอยู่ด้านหน้า ปลายเท้าเฉียง 45 องศา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ใช้น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนมือขวาไป-มา ซ้ายขวา
7. ท่าผาลา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองตั้งวงแบมือระดับศีรษะ
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง
การใช้ขาและเท้า ยกเท้าซ้ายขึ้นด้านข้าง พับเข่าระดับสะเอว
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
8. ท่าซัดลงมาเพียงไหล่
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองตั้งวงระดับไหล่
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายอยู่ด้านหน้าปลายเท้าชี้ออกไปทางซ้าย
เท้าขวาวางหลังเปิดส้น พร้อมย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
9. ท่าพิศมัยร่วมเรียง (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองแบออก ยื่นไปข้างหน้าขนานกับพื้น
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายอยู่ด้านหน้าปลายเท้าชี้ออกไปทางซ้าย
เท้าขวาวางหลังเปิดส้น พร้อมย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
9. ท่าพิศมัยร่วมเรียง (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองแบเรียงต่อกัน
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายอยู่ด้านหน้าปลายเท้าชี้ออกไปทางซ้าย
เท้าขวาวางหลังเปิดส้น พร้อมย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
9. ท่าพิศมัยร่วมเรียง (ท่าที่ 3)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองแบเรียงต่อกัน
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายอยู่ด้านหน้าปลายเท้าชี้ออกไปทางซ้าย
เท้าขวาวางหลังเปิดส้น พร้อมย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
10. ท่าเคียงหมอน
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะเอียงฝั่งที่เอนนอน
การใช้ทิศของสายตา มองตรงมาด้านข้าง
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจับที่ศีรษะมือขวาแขนตึง มือขวาจับที่ศีรษะมือซ้ายแขนตึง
การใช้ลำตัว นอนตะแครงหันหน้าเข้าหากัน
การใช้ขาและเท้า งอเข่า วางขาซ้อนกัน
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ด้านข้างลำตัวและแขนที่จับศีรษะ
การใช้การเคลื่อนไหว นอนอยู่กับที่
11. ท่าต่างกัน
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ คนที่ 1 มือซ้ายตั้งวงเขาควาย
มือขวาจีบ วางศอกบนฝ่าเท้าซ้าย
คนที่ 2,3 มือซ้ายตั้งวงเขาควาย
มือขวาจีบวางบนเข่า แขนตึง
คนที่ 4 มือขวาตั้งวงเขาควาย
ซ้ายจีบ วางศอกบนฝ่าเท้าซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า คนที่ 1,4 นั่งคุกเข่าแล้วแยกเข่าออก
คนที่ 2,3 ขาตั้งฉากตั้งเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ เข่าและเท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งและยืนรำอยู่กับที่
12. ท่าหันเป็นมอน (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิดเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา สายตามองตามมือ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้างอแขน
ปลายมืออยู่ระดับสายตา
มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
การใช้ลำตัว ตัวตั้งตรง หลังแอ่น
การใช้ขาและเท้า ยืนเท้าชิดติดกัน ปลายเท้าเปิด
เข่าชิดกัน ย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าไปด้านหน้า
12. ท่าหันเป็นมอน (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ใบหน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา สายตา มองตามมือ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้างอแขน
ปลายมืออยู่ระดับสายตา
มือขวาจีบส่งหลังแขนตึง
การใช้ลำตัว ตัวตั้งตรง หลังแอ่น
การใช้ขาและเท้า ยืนเท้าชิดติดกัน ปลายเท้าเปิด
เข่าชิดกัน ย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าเคลื่อนไปเป็นวงกลม วนทางซ้าย
12. ท่าหันเป็นมอน (ท่าที่ 3)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิดเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา สายตามองตามวงมือ
การใช้แขนและมือ มือระดับตั้งวงระดับอก
หันปลายมือเข้าหากัน
การใช้ลำตัว ลำตัวย่อหมุนรอบตัวเองตามวงไปทางซ้าย
การใช้ขาและเท้า ขาด้านซ้ายยกขึ้นกระดกหลัง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ขาขวาย่อลงเพื่อรับน้ำหนัก
การใช้การเคลื่อนไหว หมุนรอบตัวเองไปด้านซ้ายหนึ่งรอบ
ท่ารําบทประถม
13. ท่ามรคาแขกเต้า (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิดเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา สายตามองตามวงมือ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายเหยียด นิ้วชี้กดปลายนิ้ว
ให้โค้ง นิ้วที่เหลือรวบชิดติดกัน
การใช้ลำตัว ย่อลำตัวลง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายก้าวไปด้านหน้าวางส้นเท้า
ปลายเท้าเปิด เท้าขวาวางราบ
ย่อเข่าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ใช้น้ำหนักที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
13. ท่ามรคาแขกเต้า (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา สายตามองไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างจีบคว่ำ
แขนตึงอยู่ในระดับข้างสะเอว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง ย่อตัวลงเล็กน้อย
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายก้าววางอยู่ด้านหน้า
เท้าขวาอยู่ด้านหลังพร้อมเปิด
ส้นเท้าขึ้น
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว ยกเท้าขึ้นและลงพร้อมกับย่อเข่า
เคลื่อนเป็นวงกลม วนด้านซ้าย
13. ท่ามรคาแขกเต้า (ท่าที่ 3)
การใช้ศีรษะและใบหน้า หน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา ตามองตามปลายมือ
การใช้แขนและมือ มือขวา ตั้งวงหน้า ระดับสายตา
มือซ้าย จีบหงายส่งไปด้านหลัง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง แอ่นหลัง
ย่อตัวลงเล็กน้อย
การใช้ขาและเท้า เก็บเท้าเคลื่อนไปตามวง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าเคลื่อนไปด้านหน้า
เป็นวงกลม วนไปทางด้านขวา
13. ท่ามรคาแขกเต้า (ท่าที่ 4)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ใบหน้าขนานกับแขนซ้าย
พยักหน้าไปตามจังหวะ
การใช้ทิศของสายตา ตามองตามมือ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า
มือขวาจีบส่งหลัง
การใช้ลำตัว แอนตัวไปด้านหน้า
และด้านข้าง
การใช้ขาและเท้า นั่งคุกเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เข่าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนไหวศีรษะเอียงซ้ายและ
ขวา พร้อมกันขยับศีรษะเล็กน้อย
13. ท่ามรคาแขกเต้า (ท่าที่ 5)
การใช้ศีรษะและใบหน้า หน้าตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปด้านหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างตั้งวงข้างลำตัว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า นั่งเขย่งปลายเท้าทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว สะบัดเท้าซ้ายไปด้านหน้า
เคลื่อนเป็นวงกลมวนด้านซ้าย
14. ท่าบินเข้ารัง (ผู้รำตัวเอก)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ก้มหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองต่ำ
การใช้แขนและมือ มือขวาจีบคว่ำ
วางศอกขวาบนเข่าขวา
การใช้ลำตัว โน้มลำตัวไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า นั่งคุกเข่าเท้าซ้าย
เท้าขวาชันเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
14. ท่าบินเข้ารัง (ผู้รำตัวรอง)
การใช้ศีรษะและใบหน้า มองตรงเข้าวง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปด้านหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างตั้งวงข้างลำตัว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า นั่งคุกเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
15. ท่ากระต่ายชมจันทร์ (ผู้รำตัวเอก)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ใบหน้าตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปด้านหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้าวตั้งเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ลงฉาก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ลงฉากอยู่กับที่
15. ท่ากระต่ายชมจันทร์ (ผู้รำตัวรอง)
การใช้ศีรษะและใบหน้า เอียงไปตามมือ ใบหน้าเชิดขึ้น
การใช้ทิศของสายตา มองมือผู้รำตัวเอก
การใช้แขนและมือ ประกบฝ่ามือทั้งสองข้างเข้าหากัน
เปิดฝ่ามือเล็กน้อย
การใช้ลำตัว โน้มตัวไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า นั่งพับเพียบด้านซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ สะโพกและขาซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
16. ท่าพระจันทร์ทรงกลด
การใช้ศีรษะและใบหน้า หน้าตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปด้านหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างตั้งเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง
การใช้ขาและเท้า ลงฉาก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
17. ท่าพระรถโยนสาร (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ก้มหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองต่ำ
การใช้แขนและมือ พนมมือจรดศีรษะ
การใช้ลำตัว โน้มตัวลงมา
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองชิดติดกัน
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่ท่อนล่างของลำตัว
และเท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
17. ท่าพระรถโยนสาร (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ใบหน้าหน้าตรงและเชิดขึ้น
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงบนเขาควาย
มือซ้ายงอตั้งวงล่าง
ส่งมาด้านหน้า
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ยกขาซ้ายขึ้น และยกขาขวาลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่ขาขวา
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
18. ท่ามารกลับหลัง (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ใบหน้าหน้าตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ มือขวาจีบปรกหน้า
มือซ้ายจีบหงายส่งหลัง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าชิดย่อเข่าลงเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่ที่ขาทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
18. ท่ามารกลับหลัง (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า หน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา สายตามองไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงหน้า
มือซ้ายจีบหงายส่งหลัง
การใช้ลำตัว โน้มตัวไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า ย่อตัวเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ขาทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนไหวเป็นวงกลมวนด้านขวา
19. ท่าชูชายนาดกรายเข้าวัง (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า หน้ามองตรง
การใช้ทิศของสายตา สายตามองตรง
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงหงาย
มือซ้ายตั้งวงหน้า
การใช้ลำตัว โน้มตัวไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า ขาซ้ายก้าวนำ
ขาขวาก้ามตาม
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนไหวเป็นวงกลมวนด้านซ้าย
19. ท่าชูชายนาดกรายเข้าวัง (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะเอียงซ้าย
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือขวาจีบเข้าหาลำตัว งอแขน
มือซ้ายจีบส่งหลัง แขนตึง
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง โน้มตัวไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายก้าวไปด้านหน้า งอเข่า
เท้าขวาเปิดส้น
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนไหวเป็นวงกลมวนด้านซ้าย
20. ท่านั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์ (ผู้รำตัวเอก) (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนท้้งสองข้างตั้งฉากเขาควาย
ระดับไหล่ มือตั้งวง
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง
การใช้ขาและเท้า ขาทั้งสองข้างตั้งฉาก
เท้าทั้งสองแยกออก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ตรงกลาง
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
20. ท่านั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์ (ผู้รำตัวรอง) (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือท้้งสองข้างพนมมือระดับ
หน้าอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า นั่งพับเพียบไปทางซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่สะโพก
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
20. ท่านั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์ (ผู้รำตัวเอก) (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนขวาตั้งฉากหงายมือปลายนิ้ว
ส่งออกไปด้านข้าง
แขนซ้ายเหยียดตึงวางไว้บนเข่าซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ย่อขาขวาลง ขาซ้ายพาดเหนือเข่า
ปลายเท้ากดลงด้านล่าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักเท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
20. ท่านั่งหมอบเฝ้าเจ้านครินทร์ (ผู้รำตัวรอง) (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ก้มศีรษะตรง
การใช้ทิศของสายตา สายตามองต่ำ
การใช้แขนและมือ พนมมือ ก้มลงกราบคร่อมเข่าซ้าย
การใช้ลำตัว ก้มตัวลง
การใช้ขาและเท้า นั่งพับเพียบไปทางซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ วางน้ำหนักไว้ที่สะโพกด้านซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
21. ท่าขี้หนอนร่อนรำ
การใช้ศีรษะและใบหน้า ตั้งตรงหน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา สายตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้างยกขึ้นระดับศีรษะ
งอแขนตั้งฉาก
มือขวาตั้งวงเขาควาย
มือซ้ายจีบคว่ำเขาควาย
การใช้ลำตัว เอนไปทางขวาตามน้ำหนัก
การใช้ขาและเท้า เท้าขวาย่อลง เท้าซ้ายยกขึ้น
พาดกับแขนซ้ายตรงข้อศอก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
22. ท่าเปรียบท่า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ตั้งตรงหน้าเชิด
การใช้ทิศของสายตา สายตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนขวายกขึ้นระดับศีรษะงอแขน
ตั้งฉาก มือขวาหงายขึ้นปลายนิ้ว
ขวาหันเข้าหาศีรษะ
แขนซ้ายตึงวางลงจีบไว้ข้างลำตัว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ขาซ้ายย่อลง ขาขวายกไปข้างหลัง
เบี่ยงเท้าขวาไปทางซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ วางน้ำหนักที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
23. ท่าพระรามรามาน้าวศิลป์ (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ก้มมองต่ำ
การใช้ทิศของสายตา มองมือพนม
การใช้แขนและมือ งอศอกพนมมือไหว้จรดศีรษะ
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มมาด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า ยืนเท้าชิดย่อเข่าทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ วางน้ำหนักที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
23. ท่าพระรามรามาน้าวศิลป์ (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิดเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนขวาตึงอยู่ระดับไหล่
มือขวาจีบคว่ำ
มือซ้ายกำวางไว้ระดับชายพก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ขาซ้ายย่อ ขาขวายกออกไปด้าน
ข้างระดับสะเอว ให้เป็นมุมฉาก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ วางน้ำหนักที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
24. ท่ามัจฉาล่องมาในวาริน (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หน้าเชิดเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ ยกแขนทั้งสองข้างขึ้นไปข้างหน้า
ระดับศีรษะ หักข้อมือลง
นิ้วหัวแม่มือและนิ้วก้อยชี้ตรง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าทั้งสองข้าง
ส้นเท้าชิด ปลายเท้าชิด
การใช้น้ำหนักของท่ารำ เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าเคลื่อนตัวเป็นวงกลม
วนด้านซ้าย
24. ท่ามัจฉาล่องมาในวาริน (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้าเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ ยกแขนงอศอกทั้งสองข้างไปข้างด้าน
หน้าระดับศีรษะ หักข้อมือลง
นิ้วหัวแม่มือเหยียดตรงด้านบนทั้ง
สองข้าง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า นั่งบนส้นเท้า
เขย่งปลายเท้าทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บตีนเตี้ย เคลื่อนตัวเป็นวงกลม
วนด้านซ้าย มือทั้งสองข้างเคลื่อน
ขึ้นด้านบนและล่างสลับกัน
25. ท่าหลงใหลไปสิ้น
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้าเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือขวาจีบคว่ำระดับชายพก
มือซ้ายหงายมือข้างลำตัว
หักข้อศอกเข้าหาลำตัว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางข้างหน้าเต็มฝ่าเท้า
เท้าขวาวางข้างหลังเปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่ สลับมือไปมา
26. ท่างามโสภา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือขวาจีบตั้งวงเขาควาย
มือซ้ายจีบคว่ำระดับหน้า
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าลงทั้งสองข้าง
เท้าขวาวางข้างหน้าเต็มเท้า
เท้าซ้ายวางข้างหลังเปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว ย่อตัวหมุนรอบตนเองด้านซ้าย
1 รอบ
27. ท่าโตเล่นหาง
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายยกขึ้นมาระดับหน้าแขนตั้ง
ฉากหักข้อมือลงเหยียดปลายนิ้ว
แขนขวาเหยียดตึงมือ หงายฝ่ามือ
ขวานิ้วชิดติดกัน
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าลงทั้งสองข้าง
เท้าซ้ายวางข้างหน้าเต็มเท้า
เท้าขวาวางข้างหลังเปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนมือขวาแกว่งไปมา
28. ท่ากวางโยนตัว (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้าเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองยกขึ้นระดับหน้า
มือขวาแบคว่ำช้อนทับมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มไปข้างหน้า
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าขวา ขาซ้ายส่งไปข้างหน้า
งอขาเข้าหาลำตัวปลายเท้าชี้ไป
ข้างหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว กระโดดสลับขาซ้ายและขวา
เคลื่อนเป็นวงกลม
28. ท่ากวางโยนตัว (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปด้านหน้าที่มือทั้งสองข้าง
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองยกขึ้นระดับหน้า
มือขวาแบคว่ำซ้อนทับมือซ้าย
ยื่นเข้ามาในวงกลม
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มไปข้างหน้า
การใช้ขาและเท้า ขาซ้ายยืนย่อเข่า
ขาขวาพับเข่ากระดกปลายเท้า
ส่งไปด้านหลังระดับสะโพก
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว กระโดดสลับขาขวาและซ้าย
ท่าที่ 1 และท่าที่ 2
29. ท่ารำยั่วเอาแป้ง (ผู้รำตัวเอก)
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ ฝ่ามือประกอบกัน
การใช้ลำตัว เอียงตัวตามศีรษะ
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าทั้งสอง เท้าชิดกัน
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ขยับเท้าทีละนิดเคลื่อนเข้าและ
เคลื่อนออก
29. ท่ารำยั่วเอาแป้ง(ผู้รำตัวรอง)
การใช้ทิศของสายตา มองเข้าหาวงโดยมองผู้รำตัวเอก
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจีบตะแคงเข้าหาลำตัว
มือขวาทำวงข้าง
การใช้ลำตัว เอียงตัวหามือที่จีบ
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าทั้งสองเท้าชิดกัน
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ขยับเท้าทีละนิดเคลื่อนเข้าและ
เคลื่อนออก
30. ท่าผัดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ ยกมือขึ้นมา ฝ่ามือมาวางชิดแก้ม
การใช้ลำตัว เอียงลำตัวทางขวาเล็กน้อย
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายย่อวางหน้าเต็มเท้า
เท้าขวาย่อเข่าวางหลังปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว ใช้มือทั้งสองข้างปัดแก้มไปมา
หมุนรอบตนเองด้านซ้าย
31. ทำหงส์ทองลอยล่องว่ายน้ำมา
ศีรษะตรง เปิดปลายคาง
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ ยกแขนซ้ายตั้งฉากมาด้านหน้า
งอศอกมือจีบคว่ำ หักข้อมือระดับ
สายตา
แขนขวาเหยียดตึงส่งไปด้านหลัง
มือขวาจีบหงาย
การใช้ลำตัว ย่อลำตัวลง
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าปลายเท้าชิดทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าทั้งสอง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนไหวไปตามวง
32. ท่าเหราเล่นน้ำสำราญนัก
การใช้ทิศของสายตา มองไปด้านหน้า
การใช้แขนและมือ แขนเหยียดตึง มือทั้งสองข้างวาง
บนพื้นวางไว้ข้างเข่าเล็กน้อย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ขาขวาเหยียดตึงไปข้างหลังแนบ
พื้น ขาซ้ายพับมาด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวลงบนขาทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว พลิกสลับขาไปมา
33. ท่าโตเล่นหาง
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ ยกแขนซ้ายขึ้นงอแขนโดยหัก
ข้อมือในระดับสายตา
มือซ้ายกดนิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนางลง
ส่วนนิ้วโป้งและนิ้วก้อยทั้งสองข้าง
เหยียดขึ้นแบหงายมือขวา
ส่งไปด้านหลัง
การใช้ลำตัว โน้มลำตัวไปข้างหน้า
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายย่อวางหน้าเต็มเท้า
เท้าขวาย่อเข่าวางหลังปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
34. ท่ากวางเดินดง (ท่าที่ 1)
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ ยกทั้งสองข้างยกงอศอกข้อมือ
ระดับสายตา
มือทั้งสองข้างกดนิ้วชี้ นิ้วกลาง
และนิ้วนางลง นิ้วโป้งและนิ้วก้อย
ทั้งสองข้างชี้ขึ้น มือขวาหันเข้า
ศรีษะ มือซ้ายหันออกนอกศีรษะ
การใช้ลำตัว โน้มลำตัวไปข้างหน้า
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายยกขึ้น เท้าขวาย่อลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ วางน้ำหนักไว้ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว กระโดดสลับขาและมือเปลี่ยนกัน
ขยับพลิกข้อมือ
34. ท่ากวางเดินดง (ท่าที่ 2)
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ ยกทั้งสองข้างยกงอศอก
ข้อมือในระดับสายตา
มือทั้งสองข้างกดนิ้วชี้ นิ้วกลาง
และนิ้วนางลง นิ้วโป้งและนิ้วก้อย
ทั้งสองข้างเหยียดชี้ขึ้นด้านบน
มือซ้ายหันออกนอกศีรษะ
มือขวาหันเข้าหาศีรษะ
การใช้ลำตัว โน้มลำตัวไปข้างหน้า
การใช้ขาและเท้า เท้าขวายกขึ้น เท้าซ้ายย่อลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ วางน้ำหนักไว้ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว กระโดดสลับขาและเปลี่ยนมือ
พลิกไปสลับกับท่าที่ 1 เคลื่อนเป็น
วงกลมไปทางด้านซ้าย
35. ท่าพระสุริยงค์ผู้ทรงศักดิ์ (ท่าที่ 1)
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้าง งอศอกวางข้าง
ลำตัวมือซ้ายและขวา มือจีบ
ระดับไหล่
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง แอ่นอก
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างชิดกับย่อเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักวางไว้ที่ขาทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนเป็นวงกลมไปทางด้านซ้าย
35. ท่าพระสุริยงค์ผู้ทรงศักดิ์ (ท่าที่ 2)
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง แอ่นอก
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างชิดและย่อเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักไว้ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนเป็นวงกลมไปทางด้านซ้าย
35. ท่าพระสุริยงค์ผู้ทรงศักดิ์ (ท่าที่ 3)
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง แอ่นอก
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างลงฉาก กางขาและ
ปลายเท้าออกไปด้านข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักไว้ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าเคลื่อนตัวขยายวงกลม
ออกมาด้านหลัง
35. ท่าพระสุริยงค์ผู้ทรงศักดิ์ (ท่าที่ 4)
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ ยกแขนข้างขวาขึ้นระดับศีรษะ
แขนตั้งฉากหงายมือ
แขนซ้ายเหยียดตึง วางมือบนเท้า
ซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ย่อเข่าขวา เท้าซ้ายวางไว้บนเข่า
ขวา หักข้อเท้าลง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักไว้ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
36. ท่าช้างสารหว่านหญ้า
การใช้ทิศของสายตา มองมือซ้ายและมือขวา
การใช้แขนและมือ แขนขวาเหยียดตึง ส่งต่ำเหนือพื้น
มือขวาม้วนฝ่ามือเป็นวงกลม
แขนซ้ายงอศอกนำมือซ้ายประกบ
ใต้คาง เหยียดนิ้วก้อยและนิ้วชี้
นิ้วที่เหลือเก็บรวมกัน
การใช้ลำตัว เหยียดตรง โน้มตัวต่ำ
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างชิดรวมเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่บนเท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
37. ท่าดูสาน่ารัก (ท่าที่ 1)
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนขวาตั้งฉากข้างลำตัวระดับ
ศีรษะ มือตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว แอ่นหลัง โน้มลำตัวมาข้างหน้า
เล็กน้อย
การใช้ขาและเท้า เท้าขวาวางข้างหน้า วางส้นเชิด
ปลายเท้าขึ้น เท้าซ้ายวางหลัง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักวางไว้ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
37. ท่าดูสาน่ารัก (ท่าที่ 2)
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปตามมือซ้าย
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า มือขวางอศอก
วางฝ่ามือแตะอก
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มไปด้านหน้า
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้าเต็มฝ่าเท้า งอ
เข่า เท้าขวาวางหลังเปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าทั้งสอง
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
38. ท่าพระลักษณ์แผลงศร (ท่าที่ 1) (ท่าพระลักษณ์)
การใช้ทิศของสายตา ตามองต่ำ
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองพนมมือกันระหว่างคิ้ว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ยืนเท้าชิดกันทั้งสอง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
38. ท่าพระลักษณ์แผลงศร (ท่าที่ 2) (ท่าพระลักษณ์)
หันหน้าตามเข็มนาฬิกา
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจีบหงายตั้งเข่า
มือขวาตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ยกเท้าซ้ายมาหน้างอเข่า
เท้าขวายืนย่อเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
39. ท่าจรลี
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า
มือขวาจีบส่งหลัง
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองชิดกัน
ย่อเข่าทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าทั้งสอง
การใช้การเคลื่อนไหว วิ่งซอยเท้าเคลื่อนไปตามวง ทวนเข็มนาฬิกา
40. ท่าขี้หนอนฟ้อนฝูง
เล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า
มือขวาจีบส่งหลังสลับกัน
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองชิดกัน ย่อเข่าทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าทั้งสอง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนตัวสลับตามแถวทัั้งสามคน
41. ท่ายูงฟ้อนหาง
เชิดเล็กน้อย
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองแขนตึงส่งหลัง
แบมือสะบัดไปมา
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลังเปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับแกว่งแขนและมือไปมา
ซ้ายขวา
42. ท่าขัดจางหยาง
หันตามวง
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองแบไขว้กันระดับหน้า
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
43. ท่านางรํา
หันหน้าตามวง
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า
มือขวาจีบตะแคงใต้ศอกซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
44. ท่าทั้งสอง
หันหน้าตามวง
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างชูยกระดับสายตา
ด้านหน้าเหยียดนิ้วชี้ขึ้น.
นิ้วที่เหลือกำไว้
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
45. ท่าศรี
หันหน้าตามวง
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างชู งอศอกยกระดับ
สายตา เหยียดนิ้วกลางและนิ้วชี้
นิ้วที่เหลือเก็บกำมือไว้
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว หมุนรอบตนเองด้านซ้าย
46. ท่าซัดขึ้นให้เป็นวง
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรง
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า ยืนเท้าชิดกันทั้งสองข้างย่อเข่า
ทั้ง 2 ข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าทั้งสอง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าเคลื่อนเป็นวงกลม
ไปทางด้านขวา
47. ท่านั่งลงให้ได้ที่
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างวางไขว้กัน มือจีบ
วางทับกันบนเข่า
มือขวาวางทับมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า นั่งกับพื้น ขาไขว้กันโดยขาขวาอยู่
บน ขาซ้ายอยู่ล่าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่สะโพก
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
48. ท่าสีซอสามสาย (ท่าที่ 1)
การใช้ทิศของสายตา ตามองมือจีบ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจีบหงายตั้งบนเข่า
มือขวาจีบข้างมือซ้าย
การใช้ลำตัว เอียงทางขวา
การใช้ขาและเท้า นั่งบนส้นเท้าขวา เข่าขวาวางพื้น
ขาซ้ายยื่นไปข้างหน้าเฉียง 45
องศา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่บนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนมือขวา ตั้งวงเขาควาย
48. ท่าสีซอสามสาย (ท่าที่ 2)
การใช้ทิศของสายตา ตามองมือตั้งวง
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงเขาควาย
มือซ้ายจีบหงายแขนตึง
วางบนเข่าซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า นั่งบนส้นเท้าขวา เข่าขวาวางพื้น
ไปข้างหน้าเฉียง 45 องศา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่บนส้นเท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
49. ท่าย้ายเพลงรำ
การใช้ทิศของสายตา ตามองมือตั้งวงเขาควาย
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงเขาควายมาด้านหน้า
ขนานกับเข่าให้ปลายมือหันเฉียง
ออกไปด้านข้างขวา
มือซ้ายจีบส่งหลัง
การใช้ลำตัว ลำตัวเอียงตามมือตั้งวง
การใช้ขาและเท้า ขาขวาตั้งฉาก ขาซ้ายยืนด้วยเข่า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่บนขาซ้ายที่ยืนด้วยเข่า
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนลำตัวโดยการเก็บเท้าขวา
หมุนรอบตนเองด้านขวา 1 รอบ
50. ท่ากระบี่ตีท่า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงเขาควาย
มือซ้ายจีบหงายตั้งบนเข่า
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง
การใช้ขาและเท้า ขาลงฉากทั้ง 2 ข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่ขาทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว สลับมือจีบและเขาควายทั้งสอง
ข้างตามจังหวะ เมื่อครบจังหวะ
เคลื่อนตัวไปด้านข้างสลับที่กัน
คนละข้าง
51. ท่าจีบสาวไส้
การใช้ทิศของสายตา ตามองตรง
การใช้แขนและมือ มือขวาจีบคว่ำระดับสายตา
ป้องหน้า มือซ้ายจีบเข้าหาลำตัว
ระดับเอง
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มไปข้างหน้า
การใช้ขาและเท้า เท้าทั้งสองข้างชิดกัน
ย่อเข่าทั้งสองข้าง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่ขาทั้งสอง
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าทั้งสองข้างเคลื่อนถอย
หลังไปเรื่อยๆ
52. ท่าชะนีร่ายไม้เฉื่อยฉ่ำ
การใช้ทิศของสายตา ตามองไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายกำมือสูงระดับศีรษะ
มือขวากำมือระดับเองอยู่ด้านหน้า
ลำตัว
การใช้ลำตัว ลำตัวตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายยกขามาด้านหน้างอเข่า
เท้าขวายืนเต็มเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว กระโดดสลับเท้าและสลับมือ
53. ท่าเฆขลาล่อแก้ว
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง
การใช้ทิศของสายตา ตามองมือจีบล่อแก้ว
การใช้แขนและมือ มือซ้ายนิ้วชี้ นิ้วโป้งจีบล่อแก้ว
ยื่นไปข้างหน้าระดับอก
มือขวาแตะลำตัวด้านซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
54. ท่าชักลำนา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง
การใช้ทิศของสายตา มองมือตั้งวง
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงหน้า มือซ้ายจีบ
ตะแคงขวาระดับหน้าอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางด้านหน้า
เท้าขวาวางด้านหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว ยืนอยู่กับที่
55. ท่าเพลงรำ
การใช้ทิศของสายตา ตามองมือไหว้
การใช้แขนและมือ พนมมืออยู่ระหว่างคิ้ว
การใช้ลำตัว โน้มลำตัวมาด้านหน้าเล็กน้อย
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
56. ท่าแต่ก่อน
การใช้ทิศของสายตา มองตามมือซ้าย
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า
มือขวาจีบใต้ศอกมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
57. ท่าครูสอนมา
การใช้ทิศของสายตา ตามองมือไหว้
การใช้แขนและมือ พนมมืออยู่ระหว่างคิ้ว
การใช้ลำตัว โน้มลำตัวมาด้านด้านหน้าเล็กน้อย
การใช้ขาและเท้า เท้าซ้ายวางหน้า
เท้าขวาวางหลัง เปิดส้นเท้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้าย
การใช้การเคลื่อนไหว อยู่กับที่
ในการรำบทประถม จะเห็นกระบวนการรำที่มีการสร้างท่ารำเพิ่มขึ้นอย่างเป็นอิสระ เพื่อให้เกิดความสวยงามและเป็นการเพิ่มทักษะแก่ผู้รำ ซึ่งในส่วนของดนตรีก็จะมีการบรรเลงจังหวะเพิ่มเติมประกอบกระบวนการรำเช่นเดียวกัน ซึ่งกระบวนการรำนี้มีการเพิ่มลีลาขึ้นเป็นพิเศษใน 10 ท่ารำ จากคำร้องบทต่อไปนี้
1. ท่าชูชาย
2. ท่ารำยั่ว
3. ท่าพระสุริยวงศ์ทรงศักดิ์
4. ท่าซัดให้ขึ้นเป็นวง
5. ท่าสีซอสามสาย
6. ท่ากระบี่ตีท่า
7. ท่าชะนีร่ายไม้
8. ท่ามัจฉาล่องในวาริน
9. ท่ากวางเดินดง
10. ท่ากวางโยนตัว
ในแต่ละลีลาท่ารำที่มีเพิ่มกระบวนการรำขึ้นมานั้น จะมีรูปแบบการรำที่มีลักษณะพิเศษ ดังนี้
ท่านชูชาย เป็นกระบวนการรำ การเดินเป็นวงกลมเพิ่มลีลามือใน ขณะเดินรำออกแบบลีลามือได้หลายรูปแบบตามความคิดสร้างสรรค์ได้ มีการเพิ่มจังหวะการเดินคอนเหิน (เดินเขย่งส้นเท้าทั้งสองข้าง) ขณะเดินคอนเหินมีการออกแบบมือได้หลายรูปแบบเช่นเดียวกัน เช่น ท่าจีบข้าง จีบหลังเขาควาย
ท่ารำยั่ว เป็นลีลาการเดินเก็บเท้าไปด้านข้างเคลื่อนที่เข้าออกภายในวงกลมตามลีลาและอารมณ์ของผู้รำ เมื่อมองเห็นว่าสามารถแสดงอารมณ์หลงใหลได้เต็มที่แล้ว จึงเปลี่ยนการรำในท่าแป้งผัดหน้าลำดับต่อไป
ท่าสุริยวงศ์ทรงศักดิ์ เป็นกระบวนการเคลื่อนตัวแสดงท่ารำออกไปทางด้านข้างรูปวงกลม ขณะที่เคลื่อนวงกลมก็จะร่ายรำในท่าต่าง ๆ เช่น จีบเพียงบ่า เขาควายเคล้ามือ ทำนองเทวดา ซึ่งเรียงร้อยเป็นท่ารำเคลื่อนไหวต่อเนื่องสัมพันธ์กันจนถึงท่าพระสุริยวงศ์ทรงศักดิ์
ท่าชัดขึ้นให้เป็นวง เป็นขบวนการรำที่มีการตีท่ารำได้ 2 รูปแบบ คือ การเคลื่อนตัวรวมกันเป็นวงขนาดใหญ่ และการเคลื่อนตัวรอบตนเอง การเคลื่อนตัวเป็นวงขนาดใหญ่พร้อมกันจะใช้ลีลาแบบเดียวกันกับการเคลื่อนตัวในท่าพระสุริยวงศ์ทรงศักดิ์ สำหรับการเคลื่อนตัวรอบตนเองใช้ท่าทำนองพระเทวดา
ท่าสีซอสามสาย เป็นกระบวนการนั่งรำโดยใช้ลีลามือจากมือจีบลากขึ้นไปตั้งวงเขาควายและลากลงมาจีบสลับกันไปมา ซึ่งลีลารำตอนนี้จะเน้นความไพเราะ การบรรเลงดนตรีโดยเฉพาะ การเป่าปี่จะต้องเป่าและใช้เพลงให้สอดคล้องกับลีลารำ จังหวะการเป่าปี่จะต้องเลียนแบบเหมือนกับการสีซอที่อ่อนหวานพริ้วไหว
ท่ากระบี่ตีท่า เป็นกระบวนการรำที่มีการออกแบบท่ารำชัดเจนที่แสดงถึงการต่อสู้ของลิง 2 ตัว โดยใช้ไม้หวายประกอบการร่ายรำของผู้รำสองคนเป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่ปรากฏในโรงโนราสายท่านขุนอุปถัมภ์นรากร เมื่อมีการร่ายรำผู้รำจะไม่สวมเทริด เล็บ เพื่อความคล่องแคล่ว สวยงามในการรำ เมื่อร่ายรำเสร็จ จึงสวมเทริดและเล็บรำพร้อมกับผู้รำคนอื่น ๆ ต่อไป
ท่าชะนีร่ายไม้ เป็นท่ารำที่มีลักษณะพิเศษ คือ การเลียนแบบธรรมชาติของชะนี มีการเพิ่มการร้องโหยหวนของชะนีในผู้รำและดนตรีจะหยุดบรรเลง เพื่อให้ผู้รำได้แสดงบทบาทให้เหมือนธรรมชาติมากที่สุด
ท่ามัจฉาล่องในวาริน เป็นท่ารำที่เน้นทักษะการเก็บเท้าในรูปแบบเก็บตีนเตี้ยหรือการคลื่อนที่ในขณะนั่งรำโดยเฉพาะ เพื่อแสดงถึงทักษะของการฝึกหัดการเก็บเท้าที่นิ่มนวลและแข็งแรง
ท่ากวางเดินดง และท่ากวางโยนตัว มีรูปแบบการเพิ่มท่ารำที่คล้ายคลึงกัน คือ การกระโดดในท่ากวางเคลื่อนตัวเป็นวงกลมตามจังหวะพร้อมลีลามือ-เท้าของผู้รำ สามารถออกแบบการกระโดดให้มีจำนวนจังหวะเพิ่มขึ้นตามทักษะและความแข็งแรงของผู้รำ จะสร้างความสนุกสนานให้กับผู้รำและนักดนตรี เนื่องจากเป็นจังหวะที่รวดเร็วและกระฉับกระเฉง
ตัวอย่างของรูปแบบท่ารำลักษณะพิเศษ หยิบยกเพียงบางส่วนจากทั้งหมด 10 ท่า ดังนี้
ท่าชูชาย
ท่ารำยั่ว
ท่ามัจฉาล่องในวาริน
ท่ากวางเดินดง
ซึ่งกระบวนการรำเพิ่มเติมดังกล่าวจะสร้างทักษะของท่ารำ จังหวะ และการแสดงออกทางอารมณ์ของผู้รำได้อย่างเต็มที่จะสามารถเข้าถึงศิลปะการฝึกรำโนราทั้งทางร่างกายและจิตใจของการตีท่ารำและแสดงอารมณ์ไปพร้อม ๆ กัน
การฝึกรำบทประถมจะเป็นการพัฒนาการเรียนรู้โนราขั้นพื้นฐานที่มีความสมบูรณ์แบบและพัฒนาผู้รำได้มากที่สุด เพราะเนื้อหาของบทร้องที่มีความยาวถึง 8 บท และหลากหลายความหมายเรื่องราว การร้องรำและการตีท่ารำซึ่งมีหลายรูปแบบ ผู้รำจึงมีโอกาสฝึกทักษะได้อย่างมากมาย การรำแต่ละบทใช้เวลาในการร่ายรำได้อิสระสามารถยืดหยุ่นได้ ทำให้ผู้รำได้ฝึกความชำนาญได้มากยิ่งขึ้นและมีความใกล้ชิดซาบซึ้งกับดนตรีได้มากขึ้นว่าเดิม จึงเป็นบทเรียนที่ทุกคนจะเรียนรู้ให้เกิดความเข้าใจให้มากที่สุด
สิ่งสำคัญที่ควรพึงระวังในการฝึกปฏิบัติบทประถม คือ ผู้รำต้องร้องบทและควบคู่กันไปจนจบบท ดังนั้นพละกำลังและน้ำเสียงในการร้องบทจะต้องชัดเจนในขณะรำและร้อง สำหรับการเพิ่มลีลาในท่ารำจำนวน 10 ท่า จะต้องขยายลีลาการรำให้สอดคล้องและกลมกลืนในกระบวนการรำ ระยะเวลาในการเพิ่มลีลาท่ารำนั้นจะต้องใกล้เคียงกันและจังหวะต้องแม่นยำซึ่งจะช่วยให้ผู้มีสมาธิในการรำ เนื่องจากมีจังหวะชัดเจนตรงกันไม่ลื่นไหลไปตามอารมณ์ของผู้รำ นอกจากนี้การเชื่อมท่ารำแต่ละท่าผู้รำทุกคนจะต้องทรงตัวและเคลื่อนไหวให้มีเอกลักษณ์โนราชัดเจน การแอ่นอก ย่อเข่า เชิดหน้า ทะมัดทะแมงและอ่อนช้อยในท่ารำ แต่ละท่าจะไม่เปลี่ยนแปลงไปตั้งแต่เริ่มต้นจนจบบทร้องสุดท้าย