โนรา รำพื้นฐาน สายตระกูลขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา)
การรำบทครูสอน เป็นกระบวนการรำที่มีความสำคัญเป็นเบื้องต้นของโนรา มีวิธีการฝึกทักษะของการนั่งรำโนราแบบต่าง ๆ เช่น นั่งคุกเข่า นั่งไขว้เท้า นั่งชันเข่า และการหมุนตัว นอกจากนี้มีการเคลื่อนตัวขณะนั่งไปในทิศทางต่าง ๆ เนื้อหาบทร้องจะกล่าวถึงครูสอนให้รู้จักเครื่องแต่งกายโนรา เช่น การครอบเทริด การนุ่งผ้า การสวมกำไล นอกจากนี้จะเป็นการฝึกตีท่ารำประกอบบทร้อง เช่น การเสดื้อง1 กร การเสดื้องขาซ้าย และขาขวา บทร้องจะมีทั้งหมด16 วรรค ทุกวรรคจะมีการร้องและการรับจังหวะที่เหมือนเดิมในจังหวะร่ายแตระ โดยมีการร้องรับของนักดนตรีทุกคำ ที่เป็นคำร้องของท่ารำสุดท้ายของแต่ละบท ทับจะตีลงจังหวะเท่งและกลองจะลงจังหวะตุ้งทุกครั้งซึ่งมีบทร้องดังต่อไปนี้
___________________
1 เสดื้อง หมายถึง “ขยับ"
3.1 บทครูสอน
ครูเอยครูสอน เสดื้อง2 กรต่อง่า3
ครูสอนให้ผูกผ้า สอนข้าให้ทรงก๋าไล
ครูสอนให้ครอบเทริดน้อย แล้วจับสร้อยพวงมาลัย
ครูสอนให้ทรงกำไล สอดใส่ซ้ายย้ายใส่ขวา
ครูให้เสดื้องเยื้องข้างซ้าย ตีค่าได้ห้าพารา
ครูให้เสดื้องเยื้องข้างขวา ตีค่าได้ห้าตำลึงทอง
ตีนถีบพนัก มือชักเอาแสงทอง
หาไหนไม่ได้เสมือนน้อง ทํานองพระเทวดา
(สาโรช นาคะวิโรจน์ : 2538 : 65)
3.2 กระบวนการขับร้องบทครูสอน
บทครูสอนซึ่งเป็นบทฝึกทักษะการรำเบื้องต้นจะมีรูปแบบของการขับร้องและการร้องรับประกอบการรำในแต่วรรค ดังตัวอย่างต่อไปนี้
(บท) ครูเอยครูสอน เสดื้องกรต่อง่า
โนรา (ร้อง) ครูเจ้าเอยครูสอน สอนแล้วแม่น่าครูสอน
เสดื้องกรต่อง่า
ลูกคู่รับ (พร้อมกัน) อ้อว่า ครูเอยครูสอน เสดื้องกรต่อง่า
น้องเห้อ เดื้องกรต่อง่าละน้อง เดื้องกรต่อง่า
ว่าครูเอยครูสอน เสดื้องกรต่อง่า
(บท) ครูสอนให้ลูกผูกผ้า สอนข้าให้ทรงกำไล
โนรา (ร้อง) ครูสอนให้ลูกผูกผ้า สอนแล้วแม่น่าผูกผ้า
สอนข้าให้ทรงกำไล
ลูกคู่ (พร้อมกัน) อ้อว่า ครูสอนให้ผูกผ้า สอนข้าให้ทรงกำไล
น้องเห้อให้ทรงกำไลละน้อง
สอนทรงกำไล ว่าครูสอนให้ผูกผ้า
สอนข้าให้ทรงกำไล
(บท) ครูสอนให้ครอบเทริดน้อย จับสร้อยพวงมาลัย
โนรา (ร้อง) ครูสอนให้ครอบเทริดน้อย สอนแล้วแม่น่าครอบเทริดน้อย
แล้วจับสร้อยพวงมาลัย
ลูกคู่ (พร้อมกัน) อ้อว่า สอนครอบเทริดน้อย แล้วจับสร้อยพวงมาลัย
น้องเห้อจับสร้อยพวงมาลัยละน้อง จับสร้อยพวงมาลัย
ว่าสอนครอบเทริดน้อย แล้วจับสร้อยพวงมาลัย
(บท) ครูสอนให้ทรงกำไล สอดใส่ซ้ายย้ายใส่ขวา
โนรา (ร้อง) ครูสอนให้ทรงกำไล สอนแล้วแม่น่าทรงกำไล
สอดใส่ซ้ายย้ายใส่ขวา
ลูกคู่ (พร้อมกัน) อ้อว่า สอนทรงกำไล สอดใส่ซ้ายย้ายใส่ขวา
น้องเห้อใส่ซ้ายใส่ขวาละน้อง ใส่ซ้ายย้ายใส่ขวา
ว่าสอนทรงกำไล สอดใส่ซ้ายย้ายใส่ขวา
(บท) ครูให้เสดื้องเยื้องข้างซ้าย ตีค่าได้ห้าพารา
โนรา (ร้อง) ครูให้เสดื้องเยื้องข้างซ้าย เยื้องแล้วแม่น่าเยื้องข้างซ้าย
ตีค่าได้ห้าพารา
ลูกคู่ (พร้อมกัน) อ้อว่า เสดื้องเยื้องข้างซ้าย ตีค่าได้ห้าพารา
น้องเห้อได้ห้าพาราละน้อง ได้ห้าพารา
ว่าเสดื้องเยื้องข้างซ้าย ตีค่าได้ห้าพารา
(บท) ครูให้เสดื้องเยื้องข้างขวา ตีค่าได้ห้าตำลึงทอง
โนรา (ร้อง) ครูให้เสดื้องเยื้องข้างขวา เยื้องแล้วแม่น่าเยื้องข้างขวา
ตีค่าได้ห้าตำลึงทอง
ลูกคู่ (พร้อมกัน) อ้อว่า เสดื้องเยื้องข้างขวา ตีค่าได้ห้าตำลึงทอง
น้องเห้อได้ห้าตำลึงทอง ห้าตำลึงทอง
ว่าเสดื้องเยื้องข้างขวา ตีค่าได้ห้าตำลึงทอง
(บท) ตีนถีบพนัก มือชักเอาแสงทอง
โนรา (ร้อง) ไหนหล่าวตีนถีบพนัก ถีบแล้วแม่น่าถีบพนัก
ส่วนมือชักเอาแสงทอง
ลูกคู่ (ลูกคู่) อ้อว่า ตีนถีบพนัก ส่วนมือชักเอาแสงทอง
น้องเห้อมือชักเอาแสงทองละน้อง มือชักเอาแสงทอง
ว่าตีนถีบพนัก ส่วนมือชักเอาแสงทอง
(บท) หาไหนไม่ได้เสมือนน้อง ทำนองพระเทวดา
โนรา (ร้อง) หาไหนไม่ได้เสมือนน้อง หาไหนไม่ได้เสมือนน้อง
ทำนองพระเทวดา
ลูกคู่ (ลูกคู่) อ้อว่า หาไหนไม่ได้เสมือนน้อง ทำนองพระเทวดา
น้องเห้อพระเทวดาละน้อง พระเทวดา
ว่าหาไหนไม่ได้เสมือนน้อง ทำนองพระเทวดา
___________________
2 เสดื้อง หมายถึง “ขยับ"
3 ง่า หมายถึง “ง้างออก"
3.3 กระบวนท่ารำบทครูสอน
สำหรับกระบวนการรำบทครูสอนนั้น จะเป็นการรำอิสระของแต่ละคนสามารถทำด้วยตนเอง มิต้องใช้ผู้รำคนอื่น ๆ มาประกอบท่ารำให้เป็นท่ารำคู่หรือรำหมู่ ทุกคนสามารถรำพร้อมกันในท่าเดียวกันได้เลย ซึ่งมีท่ารำจำนวน 26 ท่า ดังต่อไปนี้
1. ท่าครูสอน 14. ท่าได้ห้า
2. ท่าเสดื้องกร 15. ท่าพารา
3. ท่าต่อง่า 16. ค่าครูให้ (2)
4. ท่าผูกผ้า 17. ท่าเสดื้องข้างขวา
5. ท่าข้าทรงกำไล 18. ท่าตีค่า
6. ท่าครอบเทริดน้อย 19. ท่าได้ห้า
7. ท่าจับสร้อยพวงมาลัย 20. ท่าตำลึงทอง
8. ท่าทรงกำไล (2) 21. ท่าตีนถีบพนัก
9. ท่าสอดใส่ซ้าย 22. ท่ามือชัก
10. ท่าย้ายใส่ขวา 23. ท่าเอาแสงทอง
11. ท่าครูให้ (1) 24. ท่าหาไหนไม่ได้
12. ท่าเสดื้องข้างซ้าย 25. ท่าเสมือนน้อง
13. ท่าตีค่า 26. ท่าพระเทวดา
สำหรับกระบวนท่ารำ การอธิบายรูปแบบการรำจากท่ารำบทครูสอน จำนวน 26 ท่า สามารถศึกษาบทร้อง ท่ารำ และกระบวนท่ารำ จากภาพดังต่อไปนี้
ท่ารำบทครูสอน
1. ท่าครูสอน
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้างยกมือมาพนมมือระหว่างอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งบนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
2. ท่าเสดื้องกร
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้างยกมือจีบปรกหน้า
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มไปด้านหน้าเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งบนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
3. ท่าต่อง่า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้างยกมือตั้งวงหน้า
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มไปด้านหน้าเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งบนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว มือทั้งสองข้างขยับเล็กน้อยตามจังหวะ
4. ท่าผูกผ้า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้างประสานกันที่สะเอว
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งบนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
5. ท่าทรงกำไล (1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองปลายนิ้วมือวงหน้า
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า มือขวาแตะที่ข้อมือข้างซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งบนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
6. ท่าครอบเทริดน้อย
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองเฉียงไปด้านซ้าย
การใช้แขนและมือ มือซ้าย ใช้ฝ่ามือแนบข้างแก้มพร้อมกันศอก มือขวา จับยอดเทริดหงายมือ
การใช้ลำตัว เอียงไปด้านขวา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งบนส้นเท้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
7. ท่าจับสร้อยพวงมาลัย
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองจับคว่ำประสานกันระดับหน้า
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งชันเข่า น้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา ขาซ้ายชันเข่าลงฉากน้อย
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าหมุนไปทางซ้ายรอบตัวเอง เป็นวงกลมทวนเข็มนาฬิกา 1 รอบ
8. ทรงกำไล (2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้ามองมือตั้งวง
การใช้ทิศของสายตา มองมือตั้งวง
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า มือขวาแตะปลายข้อมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มมาด้านหน้าเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งไขว้เท้า เท้าซ้ายประสานเท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว มือซ้ายตั้งวงหน้า มือขวาแตะปลายข้อมือซ้าย
9. ท่าสอดใส่ช้าย
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้ามองมือตั้งวง
การใช้ทิศของสายตา มองมือตั้งวง
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงหน้า มือขวาจีบตรงข้อมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มตัวมาด้านหน้าตามมือซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งไขว้ขา เท้าซ้ายประสานเท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว มือซ้ายตั้งวงหน้า มือขวาจีบตรงข้อมือซ้าย โดยการสอดจีบผ่านมือที่ตั้งวง ในท่าสอดใส่ซ้าย
10. ท่าย้ายใส่ขวา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้ามองมือตั้งวง
การใช้ทิศของสายตา มองมือตั้งวง
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงหน้า มือซ้ายจีบตรงข้อมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มมาด้านหน้าตามมือขวา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งไขว้ขา เท้าซ้ายประสานเท้าขวา
การใช้การเคลื่อนไหว มือขวาตั้งวงหน้า มือซ้ายจีบคว่ำวนบนข้อมือขวา โดยการลากจีบผ่านมือที่ตั้งวง
11. ท่าครูให้
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง ก้มหน้า
การใช้ทิศของสายตา สายตามองต่ำ
การใช้แขนและมือ พนมมือระดับหน้าอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง โน้มไปด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งไขว้ขา น้ำหนักเอนไปด้านหน้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
12. ท่าเสดื้องข้างซ้าย
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เอียงขวา
การใช้ทิศของสายตา มองตามมือจีบ
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงเขาควาย มือซ้ายจีบ แขนดึงตั้งบนเข่า
การใช้ลำตัว เอียงมาด้านขวาเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าขวา ชันเข่าเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
13. ท่าตีค่า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หันไปทางซ้าย
การใช้ทิศของสายตา มองมือซ้าย
การใช้แขนและมือ มือซ้ายแบมือตั้งบนเข่า เก็บนิ้วนางและนิ้วก้อย นิ้วที่เหลือกรีดตึง
มือขวาแบมือ ลากมือแตะที่ข้อมือซ้าย
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มมาด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าขวา ชันเข่าซ้ายเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
14. ท่าได้ห้า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง ใบหน้าเอียงไปทางขวา
การใช้ทิศของสายตา มองมือขวา
การใช้แขนและมือ มือมือซ้ายแบมือตั้งบนเข่า เก็บนิ้วนางกับนิ้วก้อย นิ้วที่เหลือตึง มือขวาแบมือ
การใช้ลำตัว ลำตัวเอียงมาด้านขวา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าขวา ชันเข่าซ้ายเฉียง 45
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
15. ท่าพารา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองข้างท้าวงอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งชันเข่าน้ำหนักอยู่ที่เท้าขวา เท้าซ้ายกันเข่าตั้งฉาก
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าหมุนรอบตัวเองทวนเข็มนาฬิกาในท่าพารา 1 รอบ
16. ท่าครูให้
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง ก้มหน้า
การใช้ทิศของสายตา สายตามองต่ำ
การใช้แขนและมือ พนมมือระหว่างอก
การใช้ลำตัว โน้มตัวมาด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่า น้ำหนักเอนไปด้านหน้า
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
17. ท่าเสดื้องข้างขวา
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เอียงซ้าย
การใช้ทิศของสายตา มองตามมือจีบ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายตั้งวงเขาควาย มีอขวาจีบแขนตึงตั้งบนเข่า
การใช้ลำตัว เอียงไปตามเข่าข้างที่ตั้ง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าซ้าย ชันเข่าขวาเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
18. ท่าตีค่า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง หันไปทางขวา
การใช้ทิศของสายตา มองมือขวา
การใช้แขนและมือ มือขวาแบมือตั้งบนเข่า เก็บนิ้วนางและนิ้วก้อย นิ้วที่เหลือกรีดตึง มือซ้ายแบมือแตะที่ข้อมือขวา
การใช้ลำตัว ลำตัวโน้มมาด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าซ้าย ชันเข่าขวาเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
19. ทำได้ห้า
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง ใบหน้าเอียงไปทางซ้าย
การใช้ทิศของสายตา มองมือช้าย
การใช้แขนและมือ มือขวาแบมือตั้งบนเข่า เก็บนิ้วนางและนิ้วก้อย นิ้วที่เหลือกรีดตึง มือซ้ายแบมือมือ
การใช้ลำตัว ลำตัวเอียงด้านซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าซ้ายชันเข่าเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
20. ทำตำลึงทอง
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะเอียงขวา เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งฉากพลิกแขนเข้าหาตัว ปลายนิ้วชี้ตรงศีรษะ
มือซ้ายแขนตึงวางข้างลำตัวหักข้อมือและปลายมือขึ้น
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง เอียงขวาเล็กน้อย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งชันเข่า น้ำหนักอยู่ที่เท้าซ้ายและเท้าขวา ชันเข่าขวาตั้งฉาก
การใช้การเคลื่อนไหว เก็บเท้าหมุนรอบตัวเองตามเข็มนาฬิกาในท่าตำลึงทอง 1 รอบ
21. ท่าตีนถีบพนัก
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง ใบหน้าเอียงขวา
การใช้ทิศของสายตา มองตามมือจีบ
การใช้แขนและมือ มือขวาตั้งวงเขาควาย มือซ้ายจีบแขนตึงวางบนเข่า
การใช้ลำตัว เอียงลำตัวไปทางขวา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าขวา ชันเข่าซ้ายเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
22. ท่ามือชัก
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะเอียงขวา
การใช้ทิศของสายตา มองมือจีบ
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจีบแขนตึงตั้งบนเข่าซ้าย มือขวาจีบแขนดึงข้างเข่าซ้าย
การใช้ลำตัว เอียงลำตัวมาทางด้านขวา
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าขวา ชันเข่าซ้ายเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
23. ท่าเอาแสงทอง
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะเอียงซ้าย
การใช้ทิศของสายตา มองมือตั้งวง
การใช้แขนและมือ มือซ้ายจีบแขนตึงวางบนเข่าซ้าย มือขวาตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว เอียงด้านซ้าย
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าขวา ชันเข่าซ้ายเฉียง 45 องศา
การใช้การเคลื่อนไหว มือ
24. ท่าหาไหนไม่ได้
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะและใบหน้าเอียงขวา
การใช้ทิศของสายตา มองทางด้านขวา
การใช้แขนและมือ มือขวายกระดับสายตา เหยียดนิ้วชี้ดึงนิ้วที่เหลือรวมไว้บริเวณฝ่ามือ
มือซ้ายวางบนขาซ้ายคว่ำฝ่ามือลง
การใช้ลำตัว โน้มมาด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่บนเข่าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่ เคลื่อนมือขวาจากบริเวณหน้าอก ลากมือออกไปบริเวณข้างขวา
25. เสมือนน้อง
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะมองตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรง
การใช้แขนและมือ มือขวางอศอกแบฝ่ามือแตะบริเวณกลางอก มือซ้ายตั้งวง
การใช้ลำตัว โน้มมาด้านหน้า
การใช้น้ำหนักของท่ารำ อยู่บนเข่าทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
26. ท่าพระเทวดา (ท่าที่ 1)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะมองตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ แขนทั้งสองข้างยกมือมาพนมมือระหว่างอก
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งท่าเทพบุตร
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
26. ท่าพระเทวดา (ท่าที่ 2)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ นั่งท่าเทพบุตร
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
26. ท่าพระเทวดา (ท่าที่ 3)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ เขย่งปลายเท้า วางก้นที่ส้นเท้า เข่าแยกออกอยู่ในระดับเดียวกับข้อศอก
การใช้การเคลื่อนไหว นั่งอยู่กับที่
26. ท่าพระเทวดา (ท่าที่ 4)
การใช้ศีรษะและใบหน้า ศีรษะตั้งตรง เชิดหน้า
การใช้ทิศของสายตา มองตรงไปข้างหน้า
การใช้แขนและมือ มือทั้งสองตั้งวงเขาควาย
การใช้ลำตัว ลำตัวตั้งตรง
การใช้น้ำหนักของท่ารำ ยืนโดยขาทั้งสองข้างตั้งฉาก ลงน้ำหนักเท่ากันทั้งสองข้าง
การใช้การเคลื่อนไหว เคลื่อนเท้าทั้งสอง ขยับตัวมาด้านหน้า
จากลักษณะของกระบวนการรำจะเห็นเทคนิคการฝึกใช้ขาจากการทรงตัวและการนั่งในกระบวนการรำ 8 ขั้นตอน ดังนี้
1. การนั่งคุกเข่า
2. การนั่งไขว้เท้าซ้าย
3. การนั่งไขว้เท้าขวา
4. การคุกเข่าทรงตัวด้วยเท้าซ้าย
5. การคุกเข่าทรงตัวด้วยเท้าขวา
6. การนั่งคุกเข่าเหยียดเท้าซ้าย
7. การนั่งคุกเข่าเหยียดเท้าขวา
8. การคุกเข่าและกระโดดลงฉาก
ซึ่งเป็นกระบวนการพัฒนาในการใช้ขาของการรำอย่างเป็นระบบ มีวิธีการจัดร่างกายและฝึกความอดทนของการคุกเข่าและการหมุนเข่าเป็นอย่างดี การรำบทครูสอนจึงเป็นการรำเบื้องต้นที่ง่ายต่อการฝึกทักษะเพราะมีบทร้องทำให้จำท่ารำและเนื้อหาได้รวดเร็ว จังหวะการร้องรับจะเหมือนกันทุกวรรค ท่ารำไม่ยุ่งยากและสลับซับซ้อน เน้นการปฏิบัติด้านซ้ายและขวา และการเคลื่อนไหวการทรงตัวเป็นการฝึกทักษะการนั่งเป็นส่วนใหญ่จึงเหมาะสำหรับผู้เริ่มฝึกหัดโนราเบื้องต้นที่สามารถจดจำท่ารำได้รวดเร็วที่สุด