ศิลปะการแสดงโนรา ธรรมนิตย์ นิคมรัตน์

บทที่ 4

โนราในสถาบันการศึกษา

        โนรา ศิลปะการแสดงพื้นบ้านที่มีรูปแบบการแสดง 2 ประเภท คือการประกอบพิธีกรรมและความบันเทิง ซึ่งรูปแบบการแสดงทั้ง 2 ประเภทนั้น ปรากฏอยู่ในวิถีชีวิตและสังคมทั่วไปในภาคใต้มาเป็นระยะเวลายาวนานไม่น้อยกว่า 400 ปี ทำให้ศิลปะการแสดงโนรามีการพัฒนาปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับสังคมแต่ละยุคสมัย ในระยะ 60 ปีที่ผ่านมา ได้มีครู อาจารย์ นักวิชาการที่สำคัญของภาคใต้ได้ริเริ่มนำรูปแบบการแสดงโนราเพื่อความบันเทิงเข้ามาสู่สถาบันการศึกษา ในระดับโรงเรียนประถมศึกษา มัธยมศึกษา อาชีวศึกษา และระดับมหาวิทยาลัยที่สำคัญในภาคใต้ ด้วยเล็งเห็นความสำคัญและคุณค่าของศิลปะการแสดงโนราเพื่อความบันเทิง สามารถจัดเข้าสู่ระบบการศึกษาให้เยาวชนไทยในภาคใต้ได้เรียนรู้ศิลปะการแสดงโนรา ที่มีทั้งการรำ การร้อง การแสดงเรื่องราวประกอบกับดนตรีพื้นบ้านวงโนราที่มีความสนุกสนานและสามารถเข้าถึงศิลปะการแสดงได้อย่างใกล้ชิดและช่วยสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับเยาวชนผ่านสถาบันการศึกษา โดยมีศิลปินครูโนราที่มีอยู่มากมายในแต่ละชุมชนของจังหวัดภาคใต้ เป็นผู้ถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านศิลปะการแสดงโนรา ความพยายามส่งเสริมให้มีการเรียนการสอนโนราในสถาบันการศึกษานั้น เป็นสิ่งที่ท้าทายความสามารถของครูผู้บริหารและศิลปินโนราอาชีพเป็นอย่างยิ่ง โดยเฉพาะการนำเอาศิลปะการแสดงโนราในรูปแบบการรำและการร้องมาสอนให้กับนักเรียนที่มีจำนวนมากซึ่งแตกต่างจากการถ่ายทอดในวิถีชีวิตศิลปินโนราทั่วไป ที่สอนกันในครอบครัวแบบตัวต่อตัวหรืออาจจะมีผู้เรียนเป็นลูกหลานใกล้ชิดเพียง 1-2 คน ดังนั้นครู ผู้บริหาร จะต้องมีการวางแผน สร้างความเข้าใจในระบบการเรียนการสอนกับครูโนราซึ่งเป็นศิลปินโนราอาชีพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งศิลปินโนรา จะต้องมีความรู้ความเข้าใจในการสร้างกลวิธีการสอนที่มีการปรับใช้ที่เกิดจากความคิดของศิลปินโนราโดยตรง ที่สามารถสอดแทรกความรู้โนราและคุณธรรม จริยธรรมของศิลปินควบคู่ไปด้วยกัน จึงนับว่าเป็นสิ่งสำคัญที่ศิลปินโนราจะต้องค้นคว้ากลั่นกรองหากลวิธีที่จะทำให้การเรียนการสอนของตนเองต่อนักเรียนมีประสิทธิภาพ เกิดผลสัมฤทธิ์ตามที่ครู ผู้บริหารได้วางแผนไปตามระยะเวลาที่กำหนดของการสอน

การแสดงโนราโรงครู

ที่มา : กรมส่งเสริมวัฒนธรรม, 2562.

การแสดงโนราบันเทิง

ที่มา : สำนักวัฒนธรรมจังหวัดสงขลา, 2563.

        โนราในสถาบันการศึกษาหมายถึงโนราที่เกิดขึ้นมาจากสถาบันการศึกษาตั้งแต่ระดับประถมศึกษาจนถึงอุดมศึกษาที่มีการจัดการเรียนการสอนโนราให้แก่ผู้เรียน ตามความพร้อมของสถาบันการศึกษาแต่ละระดับและมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้ผู้เรียนทุกคนมีความรู้มีความเข้าใจและมีทักษะในการแสดงโนราตามความเหมาะสมโดยมีศิลปินโนราหรือครูในโรงเรียนเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้

1. ประวัติและพัฒนาการ การสอนโนราในสถาบันการศึกษา (ช่วงที่1)

นักเรียนโรงเรียนวรนารีเฉลิม

ที่มา : สมุดภาพที่ระลึกเสด็จประพาสภาคใต้, 2502.

        การเรียนการสอนโนราในสถาบันการศึกษาได้ปรากฏหลักฐานรูปภาพผลสัมฤทธิ์การสอนจากการแสดงครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2502 ซึ่งโนราคณะ ตุ้ง-เติม จังหวัดตรัง มาสอนโนรานักเรียนสตรีของโรงเรียนวรนารีเฉลิม จังหวัดสงขลา แสดงถวายการต้อนรับในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จประพาสภาคใต้จังหวัดสงขลา กระบวนการเรียนการสอนดังกล่าว ศิลปินโนราจะเข้ามาทำการสอนเป็นครั้งคราวต่อเนื่องกันจนนักเรียนมีทักษะในการรำ จึงมอบหมายให้ครูรับผิดชอบและทบทวนการรำของนักเรียนทุกวันในช่วงก่อนเข้าแถวเคารพธงชาติในตอนเช้า โดยการใช้นกหวีดเป่าเป็นสัญลักษณ์ในการเปลี่ยนท่ารำ เพื่อทบทวนความจำและความพร้อมเพรียงก่อนที่จะเชิญครูโนราคณะดุ้ง-เติม พร้อมนักดนตรีจากจังหวัดตรังมาสอนและบรรเลงเพื่อเตรียมความพร้อมในการแสดงถวายการต้อนรับ (วรมล เหรียญสุวรรณ (ผู้ให้สัมภาษณ์), ธรรมนิตย์ นิคมรัตน์ (ผู้สัมภาษณ์), ณ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์, เมื่อพ.ศ. 2549) จึงถือได้ว่าเป็นการจัดการเรียนการสอนที่มีการบรูณาการได้เหมาะสมกับวัยของนักเรียนในระยะเวลาสั้น ๆ ที่สามารถจะเรียนรู้องค์ประกอบการรำที่สำคัญและมีเอกลักษณ์ใช้ในการรำ คือ กระบวนการรำท่าครูได้อย่างชัดเจน ซึ่งถือได้ว่าเป็นทักษะและความสามารถของครูโนราที่เป็นศิลปินพื้นบ้าน แต่มีทักษะในการจัดการศึกษาและบรูณาการท่ารำในสอดคล้องกับผู้ที่เป็นนักเรียนจำนวนมากถึง 164 คน พร้อมกับมีการออกแบบเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายให้สอดคล้องตามโอกาสและยุคสมัยในปี พ.ศ. 2502

        ต่อมาในปี พ.ศ. 2508 โรงเรียนสตรีฝึกหัดครูสงขลา ได้เชิญโนราขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา) จังหวัดพัทลุง มาสอนนักเรียนฝึกหัดครูซึ่งเป็นนักเรียนผู้หญิงล้วนเช่นเดียวกัน เพื่อเป็นกิจกรรมเสริมให้กับนักเรียนประจำในระหว่างปิดภาคเรียนให้มีความรู้เรื่องศิลปะการแสดงโนรา ดังที่จดหมายซึ่งเขียนด้วยลายมือโนราขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา) ถึง อาจารย์ภิญโญ จิตต์ธรรม ซึ่งเป็นผู้ประสานงานในการนำท่านมาสอนโนราให้กับนักเรียนได้เล่าถึงผลสัมฤทธิ์การสอนตอนหนึ่งว่า “ขุนอุปถัมภ์คนนี้ที่มาสอนโนราบุราณให้เด็กนักเรียนรำเดี่ยวนี้ ทุกคนยกยอว่าดี เขาว่าอาจารย์ฝึกหัดครูคิดดีมากได้เก็บของบุราณไว้ให้คนรุ่นหลังดูเป็นขวัญตาและในที่ผมได้ฟังได้ยินพร้อมทั้งผู้หญิงและผู้ชาย ยกยอว่าดีทุกคน ผมได้ยินอย่างนั้นผมมีความปลื้มใจมากและผมขอฝากศิลปินอันนี้ไว้ขอยาให้สูนหายไปเสียด้วย ขอให้คงอยู่กับโรงเรียนนี้ตลอดกาล"

อาจารย์ สมบุญ ศรียาภัย อาจารย์ใหญ่โรงเรียนสตรีฝึกหัดครู จังหวัดสงขลาถ่ายภาพร่วมกับโนราขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา) และศิษย์โนรา พ.ศ. 2508

ที่มา : ภิญโญ จิตต์ธรรม, 2508.

        ในปี พ.ศ. 2502 และ พ.ศ. 2508 แสดงให้ทราบถึงการเรียนการสอนโนราเกิดขึ้นมาได้ คือ ผู้บริหาร ครู ศิลปินโนรา นักเรียน และโรงเรียนจะต้องมีความพร้อมร่วมมือกันเพื่อจะเสริมทักษะให้กับนักเรียนและจะมีโอกาสแสดงในกิจกรรมสำคัญของโรงเรียนและชุมชน นอกจากนี้แล้วผลสัมฤทธิ์ที่เกิดขึ้นต้องเสริมสร้างให้นักเรียนและผู้ปกครองเห็นคุณค่าความสำคัญที่มีประโยชน์ต่อนักเรียน เช่น นักเรียนมีโอกาสร่วมแสดงโนราในงานสำคัญ ที่สร้างความประทับใจให้กับผู้รำทุกคนหรือนักเรียนแสดงผลสัมฤทธิ์ พร้อมกับได้รับเกียรติบัตรรับรองความรู้ ความสามารถจากผู้บริหารและศิลปินโนรา ซึ่งจะเป็นกำลังใจและความภาคภูมิใจติดตัวกับนักเรียนตลอดไป

เกียรติบัตรการฝึกอบรมโนรา

ที่มา : อุ่นเรือน เศวตะคุล. 2508.

เกียรติบัตรการฝึกอบรมโนรา

ที่มา : จุฬาภรณ์ เส้งขุ่น, 2515.

        ลักษณะกิจกรรมการสอนดังกล่าวทำให้เกิดพัฒนาการความก้าวหน้าทางวิชาการของโนราปรากฏเด่นชัดมากยิ่งขึ้นนั้นต้องอาศัยความร่วมมือจากศิลปินโนรามาสอนเป็นครั้งคราวตามโอกาสของสถาบันการศึกษา แต่หากในสถาบันการศึกษามีครูอาจารย์ประจำการที่มีความรู้ความสามารถทางด้านการแสดงโนราอย่างดีเยี่ยมก็ย่อมจะเกิดความเข้มแข็งและมีมาตรฐานของการแสดงโนราที่ยั่งยืนได้อีกรูปแบบหนึ่ง เพราะความพร้อมของบุคลากร ผู้บริหารสถานศึกษาการสนับสนุนงบประมาณอย่างต่อเนื่องและนักเรียน นิสิต นักศึกษา มีผลงานการแสดงเป็นกิจกรรมช่วยเพิ่มพูนทักษะ ทำให้เกิดการยอมรับจากชุมชนอย่างกว้างขวาง

        โนราขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา) พร้อมด้วยลูกศิษย์ได้มาทำการสอนที่โรงเรียนสอนฝึกหัดครูสงขลา อย่างต่อเนื่องจากปี พ.ศ. 2508 จนถึงปี พ.ศ. 2517 ซึ่งโรงเรียนสตรีฝึกหัดครูสงขลาได้มาเปลี่ยนเป็นวิทยาลัยครูสงขลามีการสอนนักเรียนชายและนักเรียนหญิงเพื่อออกไปเป็นครู กลุ่มนักเรียนที่รำโนราจึงขยายมากขึ้นแต่รูปแบบการสอนยังคงมีเวลาแค่ช่วงปิดภาคเรียนเช่นเคย และท่านได้สอนให้กับลูกศิษย์ซึ่งเป็นอาจารย์และนักศึกษาที่สนใจที่พิเศษจนสามารถมีความรู้ด้านโนราครบถ้วนสมบูรณ์แบบและได้รับความไว้วางใจให้สืบทอดการแสดงโนราไว้ในวิทยาลัยครูสงขลานี้ คือผู้ช่วยศาสตราจารย์สาโรช นาคะวิโรจน์ และนายจิตร ฉิมพงษ์ ได้เป็นผู้ถ่ายทอดการเรียนการสอนที่วิทยาลัยครูสงขลา พร้อมกับเป็นผู้จัดตั้งคณะโนราวิทยาลัยครูสงขลา เมื่อ พ.ศ. 2515 โดยมีนักศึกษาชมรมโนรามาเป็นสมาชิกในคณะโดยมีนักดนตรีที่คัดเลือกมาจากศิลปินดนตรีซึ่งมีความเชี่ยวชาญมาเป็นเจ้าหน้าที่ประจําอาคารของวิทยาลัยและแสดงดนตรีโนราอีกหน้าที่ไปพร้อม ๆ กัน เป็นการจัดการขององค์ประกอบการแสดงโนราที่สมบูรณ์จากการได้รับการถ่ายทอดจากศิลปินครูโนราอาชีพมาสู่ครูอาจารย์ในสถาบันจนมีความรู้เต็มที่และสืบทอดต่อเนื่องให้เกิดขึ้นในสถาบันการศึกษา ทำให้การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนในการเผยแพร่โนราเป็นที่รู้จัก มีชื่อเสียงไปทั่วภาคใต้ และภูมิภาคอื่น ๆ ได้รู้จักการแสดงโนรามากยิ่งขึ้น ในขณะเดียวกันสามารถสร้างครูโนราให้ออกไปสอนในสถาบันการศึกษาต่าง ๆ ได้อย่างเต็มที่และมีมาตรฐาน

แสดงโนราสถานีโทรทัศน์ ช่อง 10 หาดใหญ่ พ.ศ. 2508

ที่มา : ภิญโญ จิตต์ธรรม, 2508.

โนราขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา) ทำพิธีไหว้ครูและทำพิธีครอบเทริด วิทยาลัยครูสงขลา

ที่มา : ชนินทร์ มูลสังข์, 2515.

โนราขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่ม เทวา) และคณะที่มาถ่ายทอดพร้อมกับศิษย์วิทยาลัยครูสงขลา พ.ศ. 2515

ที่มา : ภิญโญ จิตต์ธรรม, 2515.

โนราสาโรช นาคะวิโรจน์และศิษย์ผู้สืบทอดของวิทยาลัยครูสงขลา

ที่มา : สาโรช นาคะวิโรจน์, 2518.

โนราจิตร ฉิมพงษ์ ศิษย์ผู้สืบทอดโนราสู่วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช

ที่มา : จิตร ฉิมพงษ์, 2545.

        การจัดการเรียนการสอนโนราในสถานศึกษาอีกรูปแบบใหม่ที่เกิดขึ้นในช่วง พ.ศ. 2512 ถึง พ.ศ. 2513 คือการจัดการเรียนการสอนเพื่อชุมชนโดยครูโกมล คีมทอง (ครูของแผ่นดิน) เป็นนักวิชาการศึกษาที่พัฒนาชนบท จัดตั้งโรงเรียนเพื่อชุมชนแนวใหม่ให้นักเรียนระดับประถมศึกษาและชาวบ้านในหมู่ที่ 10 โรงเรียนเมืองห้วยใน ตำบลบ้านส้อง อำเภอเวียงสระ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ได้เรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นจากชาวบ้านในชุมชนหลายอาชีพภูมิปัญญานี้ได้เชิญ นายเฉย ฉิมพลี ซึ่งมีความเชี่ยวชาญในการแสดงโนราและเพลงบอกมาเป็นครูประจำชั้นสอนในเรื่องการร้องรำโนราและเพลงบอกให้กับนักเรียนและฝึกโนราในชุมชน หลังจากเสร็จภารกิจการงานทำให้ศิลปะการแสดงโนราได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้ในโรงเรียนเพื่อชุมชนที่ได้รับความรู้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ พร้อมกันนี้ครูโกมล คีมทอง ได้นําคณะโนราพัน หอเพชร พร้อมศิษย์ที่ฝึกหัดและคณะของโนราเฉย ฉิมพลี ไปร่วมแสดงโนราเผยแพร่ที่หอประชุมคุรุสภา สยามสมาคม และวิทยาลัยวิชาการศึกษาประสานมิตร จังหวัดกรุงเทพมหานคร พร้อมกับมีการบันทึกภาพยนตร์และภาพถ่ายท่ารำที่สำคัญเผยแพร่เป็นตำราท่ารำจำนวน 12 ท่า ในวารสารวิทยาศาสตร์ปีที่ 22 ฉบับที่ 4 ลงวันที่ 22 มกราคม 2514

โนราพัน หอเพชร

ที่มา : โกมล คีมทอง, 2513.

        ภาพท่ารำดังกล่าวเผยแพร่บริเวณปกหลังเป็นภาพขนาดเอ 4 มีคำอธิบายกระบวนการรำโนราโดยละเอียด ซึ่งนับได้ว่าครูโกมล คีมทอง เป็นผู้เขียนตำราอธิบายท่ารำโนราเผยแพร่ให้กับครูทั้งประเทศได้ศึกษาการเรียนรู้โนราไปพร้อมกัน นับว่าเป็นความก้าวหน้าและพัฒนาการของการจัดการศึกษาโนราที่มีเอกสารตำราประกอบท่ารำ ให้ศิลปะการแสดงโนราซึ่งนิยมเฉพาะกลุ่มหรือท้องถิ่นได้เผยแพร่เป็นเอกสารวิชาการไปทั่วประเทศ ซึ่งภาพท่ารำโนราพร้อมคำอธิบายในวารสารวิทยาสารที่เผยแพร่ดังกล่าวนั้น นาย สุลักษณ์ ศิวะรักษ์ เป็นผู้สนับสนุนและบรรณาธิการ ในการเผยแพร่ศิลปะการแสดงโนราเพื่อการจัดการศึกษาโรงเรียนเพื่อชุมชนที่แตกต่างจากโรงเรียนโดยทั่ว ๆ ไป

        พ.ศ. 2515 เป็นต้นมา จะแสดงให้เห็นว่าเริ่มมีครูโนราจากสถาบันการศึกษาที่สำคัญของภาคใต้เป็นศูนย์กลางในการผลิตครูออกไปจัดการเรียนการสอนโนรา พร้อมกับศิลปินโนราอาชีพที่ยังคงปฏิบัติหน้าที่ศิลปินในชุมชนของโรงเรียนต่าง ๆ ถ้าชุมชนที่มีทั้งครูโนราและศิลปินโนราก็จะทำให้การจัดการเรียนการศึกษาเข้มแข็งร่วมกันมีความหลากหลายองค์ความรู้ แต่ถ้าหากมีเพียงกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งก็สามารถแลกเปลี่ยนช่วยเหลือซึ่งกันและกันได้ แนวการจัดการเรียนการสอนโนราในระดับอุดมศึกษาดังกล่าวนั้นทำให้มีหน่วยงานการศึกษาระดับอุดมศึกษาเล็งเห็นความสำคัญมีการจัดตั้ง คณะโนราของสถาบันและผลิตศิลปินนักศึกษาผู้มีความรู้ออกไปสู่สังคมต่อเนื่องกันมา เช่น คณะโนรามหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ อำเภอหาดใหญ่ โนรายก ชูบัว มาเป็นครูโนราและพร้อมร่วมกันตั้งคณะโนราขึ้นมา คณะโนราวิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช ได้รับเชิญอาจารย์จิตร ฉิมพงษ์ ครูโนรา มาเป็นอาจารย์ประจำและร่วมกับลูกศิษย์ตั้งเป็นคณะขึ้นมาเช่นเดียวกัน เป็นต้น

        การจัดการเรียนการสอนสถาบันศึกษาดังกล่าว ปฏิบัติกันในรูปแบบชุมนุมหรือชมรมโนรา อาศัยความรัก ความสมัครใจของสมาชิกชมรมมาร่วมฝึกหัด อาจจะฝึกหัดในชั่วโมงกิจกรรมทุกวันพุธ วันเสาร์-อาทิตย์ หรือเข้าค่ายฝึกอบรมต่อเนื่องกันตามความเหมาะสมของแต่ละสถาบัน ซึ่งทำให้เกิดกลุ่มนักเรียน นิสิต นักศึกษาและเยาวชนที่เป็นผู้อนุรักษ์และสืบทอดศิลปะการแสดงโนราเกิดขึ้นสืบต่อกันมาแต่ละรุ่นของปีการศึกษาซึ่งทำให้เกิดองค์ความรู้โนราที่หลากหลายจากความพร้อมของสถาบันการศึกษาระดับสูง เช่น งบประมาณสนับสนุน ครูโนรา ผู้บริหาร นิสิต นักศึกษาจำนวนมาก สถานที่ฝึกอบรมเรียนรู้เอื้ออำนวยการประชาสัมพันธ์ที่ดีและมีการวางแผนของการนำองค์ความรู้ไปใช้ชัดเจน

โนรา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์หาดใหญ่

ที่มา : ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, 2547.

โนราวิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช

ที่มา : ชนินทร์ มูลสังข์, 25252.

2. ประวัติและพัฒนาการ การสอนโนราในสถาบันการศึกษา (ช่วงที่2)

        นอกจากนี้ พ.ศ. 2522 เป็นต้นมา มีการเปิดการเรียนกาสอนของวิทยาลัยนาฏศิลปประจำภาคใต้ คือ วิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช และวิทยาลัยนาฏศิลปพัทลุง สถาบันการศึกษาดังกล่าวมีการจัดหลักสูตรการเรียนที่เชิญศิลปินโนราที่มีชื่อเสียงภาคใต้ เช่น โนราพร้อม จ่าวัง ศิลปินโนราจังหวัดสงขลา สอนที่วิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช โนราน้อม คงเกลี้ยง ศิลปินโนราจังหวัดพัทลุง สอนที่วิทยาลัยนาฏศิลปพัทลุง ซึ่งวิทยาลัยนาฏศิลป์ทั้งสองแห่ง มีการเรียนการสอนโนราเป็นวิชาบังคับและวิชาเลือกหลากหลายรูปแบบที่มีการพัฒนาการเรียนการสอนมาจนถึงปัจจุบัน ในขณะเดียวกันการศึกษาระดับอุดมศึกษาของภาคใต้ คือ วิทยาลัยครูสงขลา วิทยาลัยครูภูเก็ต และวิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช ได้เปิดการเรียนการสอนวิชาเอกนาฏศิลป์ไทย มีการนำเอาศิลปะการแสดงโนรามาเป็นส่วนหนึ่งของวิชาพื้นบ้านสำหรับเล่าเรียนเป็นรายวิชาเลือกและวิชาบังคับในองค์ประกอบการแสดงพื้นบ้านภาคใต้

โนราวิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช โนราวิทยาลัยนาฏศิลปพัทลุง

ที่มา : อภินันท์ บัวหภักดี, 2523.

การเรียนการสอนโนรา โดยโนราน้อม คงเกลี้ยง จังหวัดพัทลุง

ที่มา : อภินันท์ บัวหภักดี, 2528.

        การพัฒนาการเรียนการสอนของวิทยาลัยนาฏศิลปในภาคใต้มีการพัฒนาและสืบทอดมาจนถึงปัจจุบันมีรูปแบบแนวการสอน ดังนี้

        ตัวอย่างแผนการเรียนการสอนโนราของวิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช

ประมวลการสอน (Course Syllabus)

ตัวอย่างแผนการเรียนการสอนโนราในปัจจุบันของวิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช

ที่มา : สุพัฒน์ นาคเสน, 2564.

นายสุพัฒน์นาคเสนการเรียนการสอนโนราประกอบดนตรีโนรา การสอนพรานของวิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช

ที่มา : สุพัฒน์ นาคเสน. 2564.

        แผนการเรียนการสอนและสถานภาพการสอนในปัจจุบันของวิทยาลัยนาฏศิลปพัทลุง

        ตัวอย่างแผนการเรียนการสอนโนราของวิทยาลัยนาฏศิลปพัทลุง

ที่มา : ธวัชชัย ซ้ายศรี, 2564.

การเรียนการสอนโนราวิทยาลัยนาฏศิลปพัทลุงปัจจุบัน

ที่มา : ธวัชชัย ซ้ายศรี, 2564.

        นอกจากกิจกรรมการเรียนการสอนด้านการแสดงโนราแล้ว ในช่วงปี พ.ศ. 2523 ได้มีการจัดตั้งศูนย์ส่งเสริมภาษาและวัฒนธรรมภาคใต้ที่วิทยาลัยวิชาการศึกษาวิทยาเขตภาคใต้หรือสถาบันทักษิณคดีศึกษา มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลา หรือมหาวิทยาลัยทักษิณสงขลาในปัจจุบัน มีการศึกษาค้นคว้าศิลปะการแสดงโนราครอบคลุมทุกด้าน เช่น ด้านการสอนศิลปะการแสดงพื้นบ้านมีการเชิญวิทยากรโนราในท้องถิ่นเข้ามาสอนเช่นเดียวกัน คือ โนราพรทิพย์ มณีโรจน์ บ้านกระดังงา อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา โดยใช้เวลาสอนในวันจันทร์ วันพุธ และวันศุกร์ ตั้งแต่เวลา 17.00 - 19.00 น. และวันเสาร์ ตั้งแต่เวลา 09.00 - 12.00 น. ซึ่งวันเวลาดังกล่าวเป็นช่วงเวลาการเรียนของนิสิตภาคสบทบ ระดับปริญญาตรี ทำให้วิทยาลัยมีกิจกรรมที่สนุก ครึกครื้นและเกิดความอบอุ่นแก่ผู้พบเห็นในการฝึกหัดรำโนรา เพราะผู้ที่มาเรียนมีจำนวน 30 คน ในระดับปริญญาตรี ภาคปกติ ที่มาจากทุกภูมิภาคทั่วประเทศเข้ามาสมัครในชมรมนาฏศิลป์ไทยและนาฏศิลป์พื้นบ้าน สามารถฝึกหัดและจัดการแสดงได้ประมาณ 10 คน ประกอบกับช่วงระยะเวลาดังกล่าวมีการศึกษาข้อมูลวรรณกรรมภาคใต้พร้อมกับมีการจัดการแสดงละคร เรื่อง สุธน - มโนราห์ เผยแพร่ในงานครบรอบ 10 ปี มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลา และแสดงไปทั่วทุกจังหวัดของภาคใต้และสถานีโทรทัศน์ช่อง 10 หาดใหญ่ พร้อมกับจัดการแสดงที่โรงละครแห่งชาติกรุงเทพฯ จึงนับได้ว่าศิลปะการแสดงโนราได้พัฒนาไปพร้อมกับศิลปะการแสดงหลายรูปแบบ นอกจากนี้มีแหล่งข้อมูลศึกษาค้นคว้าด้านวิดิทัศน์ หนังสือเอกสาร และเวทีการแสดงสาธิตหมุนเวียนและมีวิชาไทยคดีศึกษาเปิดสอนระดับปริญญาตรีและปริญญาโท เพื่อรับรองด้านศึกษาข้อมูลด้านศิลปะการแสดงโนราระดับอุดมศึกษาที่มีความน่าเชื่อถือ ทําให้เกิดการยอมรับศิลปะการแสดงโนราจากการถ่ายทอดของศิลปินโนราภาคใต้หลายท่านโดยการศึกษาข้อมูลลงพื้นที่นำข้อมูลมาจัดระบบบันทึกลงหนังสือสารานุกรมวัฒนธรรม ภาคใต้จำนวน 16 เล่ม เป็นชุดหนังสือทางวัฒนธรรมภาคใต้ชุดแรกของประเทศไทยที่มีข้อมูลโนราทุกรูปแบบอยู่ในชุดหนังสือเหล่านี้ โดยศาสตราจารย์สุธิวงศ์ พงศ์ไพบูลย์ เป็นผู้ควบคุมดูแล

โนราพรทิพย์ มณีโรจน์

ที่มา : ฉลวย นิรันด์พุฒ, 2523.

ศาตราจารย์สุธิวงศ์ พงศ์ไพบูลย์

ที่มา : สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้เล่ม 1, 2529.

นิสิตรำงาน 10 ปี มศว.สงขลา

ที่มา : ฉลวย นิรันต์พุฒ, 2523.

โนรามหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลา

ที่มา : สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ, 25253.

3. ประวัติและพัฒนาการ การสอนโนราในสถาบันการศึกษา (ช่วงที่3)

        การจัดการศึกษาระดับประถมศึกษา มัธยมศึกษา อาชีวศึกษา และอุดมศึกษา มีการจัดศึกษาเพื่อท้องถิ่น เกิดขึ้นตั้งแต่ปี พ.ศ. 2533 เป็นต้นมา มีการกระจายอำนาจการศึกษาเปิดโอกาสให้โรงเรียนและหน่วยงานที่รับผิดชอบการศึกษาแต่ละเขตพื้นที่สามารถจัดทำหลักสูตรเพื่อตอบสนองความต้องการของท้องถิ่นได้ ศิลปะการแสดงโนราจึงเป็นส่วนหนึ่งที่มีการนำองค์ความรู้ไปจัดทำหลักสูตรของท้องถิ่นในการสอนโนราแบบต่าง ๆ เช่น หลักสูตรการสอนรำพื้นฐาน หลักสูตรการสอนดนตรีโนราพื้นฐาน หลักสูตรการประดิษฐ์เครื่องแต่งกายโนรา เป็นต้น ทำให้ศิลปะการแสดงโนราเป็นองค์ความรู้ที่สามารถบรรจุในแต่ละหลักสูตรได้อย่างเหมาะสมสำหรับผู้เรียนที่มีการปูพื้นฐานทางการศึกษาอย่างเป็นระบบหลักสูตรจะเกิดผลสัมฤทธิ์หรือไม่เกิดขึ้นอยู่กับความพร้อมของผู้นำหลักสูตรแต่ละสถาบันการศึกษา

หนังสืออ่านประกอบโนราระดับประถมศึกษา

ที่มา : สำนักงานการประถมศึกษา จ.พัทลุง, 2526.

หนังสือโนราองค์การค้าคุรุสภา

ที่มา : ปรีชา นุ่นสุข, 2537.

        การจัดการเรียนการสอนโนราในระดับประถมศึกษา และมัธยมศึกษา สถาบันการศึกษาส่วนกลางที่มีบทบาทสำคัญมากขึ้นเมื่อมีการศึกษาด้านนาฏยศิลป์ไทย ระดับปริญญาตรีที่เปิดโอกาสให้นิสิตที่มาเรียนจากภาคต่าง ๆ เรียนการรำโนราของภาคใต้จากวิทยากรที่มาสอนและศึกษาระดับปริญญาโทของคณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในปี พ.ศ. 2535 และเปิดโอกาสให้ผู้เรียนศึกษาการแสดงโนราเก็บข้อมูล สามารถทำวิทยานิพนธ์เกี่ยวกับศิลปะการแสดงโนราโดยเฉพาะ เช่น การรำสิบสองท่าของครูโนราแต่ละสายตระกูล การแสดงพรานโนรา การรำโนราตัวอ่อน การรำเฆี่ยนพราย-เหยียบลูกมะนาว โนราผู้หญิงและการจัดการเรียนการสอนโนราในสถาบันการศีกษา เป็นต้น ทำให้ศิลปะการแสดงโนราเกิดการยอมรับอย่างแพร่หลายทุกคนสามารถปฏิบัติโนราได้ไม่จำกัดเฉพาะภาคใต้ มีเอกสารศึกษาค้นคว้าในระดับมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียงของประเทศไทย

นิสิตภาควิชานาฏยศิลป์ไทย ชั้นปีที่ 3 คณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย

ที่มา : ธรรมนิตย์ นิคมรัตน์, 2539.

        ปี พ.ศ. 2539 - 2545 ถือเป็นช่วงปีแห่งมงคลของศิลปินครูโนราและการจัดการเรียนการสอนในสถาบันการศึกษา เมื่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระพันปีหลวงในรัชกาลที่ 9 เสด็จแปรพระราชฐาน ณ พระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ เพื่อทรงเยี่ยมพสกนิกรภาคใต้และทางสำนักพระราชวังได้ให้ครูโนราผู้ช่วยศาสตราจารย์สาโรช นาคะวิโรจน์ ข้าราชการบำนาญ มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา ได้มีโอกาสรำโนราถวายแต่ละปีของเวลาที่ทรงเสด็จพระราชดำเนินมาประทับ พร้อมทรงมีพระกระแสรับสั่งว่า “ปีหน้าฉันจะมาคงได้ดูอีกนะ ฝึกลูกศิษย์ไว้ที่ไหนบ้าง มีปัญหาอะไรบ้าง” แต่ละครั้งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้โนราผู้ช่วยศาสตราจารย์สาโรช นาคะวิโรจน์ พร้อมกับผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.นิวัติ กลิ่นงาม และผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ไพโรจน์ ด้วงวิเศษ อธิการบดีมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา เข้ารับพระราชทานรางวัลและได้จัดตั้งเป็นกองทุน สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เพื่อส่งเสริมการแสดงโนราของสถาบันการศึกษาของภาคใต้

นักเรียนในโครงการกองทุน “สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ”

ที่มา : สำนักศิลปและวัฒนธรรมสถาบันราชภัฏสงขลา, 2542.

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เสด็จเยี่ยมราษฎรภาคใต้ตามโครงการพระราชดำริ พ.ศ.2539 - 2546 ทรงทอดพระเนตรโนรา สถาบันการศึกษาในภาคใต้

ที่มา : ไพโรจน์ ด้วงวิเศษ, 2542.

        การเรียนการสอนโนราปรากฏชัดเจนมากยิ่งขึ้น เมื่อ พ.ศ. 2547 มหาวิทยาลัยทักษิณ สงขลาได้จัดตั้งคณะศิลปกรรมศาสตร์ มีการจัดการศึกษาด้านศิลปะการแสดง และได้มีการนำองค์ความรู้ด้านโนรามาจัดทำเป็นหลักสูตรในด้านการเรียนการสอนอย่างชัดเจน ทั้งด้านการรำ การร้อง การแสดงเรื่อง และการประกอบพิธีกรรม เป็นวิชาเอกโนราและวิชาบังคับ วิชาเลือก สำหรับนิสิตสาขาวิชาศิลปะการแสดง ซึ่งใช้เวลาศึกษา 4 ปี สามารถออกไปประกอบอาชีพเป็นศิลปินและเป็นครูผู้ถ่ายทอดศิลปะการแสดงโนราได้อย่างสมบูรณ์ในระดับปริญญาตรี โดยใช้ศิลปินโนราในสถาบันและศิลปินโนราอาชีพมาเป็นวิทยากรและอาจารย์พิเศษร่วมกัน ซึ่งองค์ความรู้ด้านการแสดงโนราจะได้รับการถ่ายทอดในรูปแบบสายตระกูลขุนอุปถัมภ์นรากร เนื่องจากท่านเป็นผู้ริเริ่มจากโรงเรียนสตรีฝึกหัดครู ถ่ายทอดความรู้สู่วิทยาลัยครูสงขลาหรือมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา ปัจจุบันก็ได้เปิดวิชาโนราเป็นส่วนหนึ่งของวิชาเอกการแสดงพื้นบ้านเช่นเดียวกันวิชาชีพการแสดงโนราได้สืบทอดมายังมหาวิทยาลัยทักษิณ สงขลา พัฒนาต่อเนื่องมาโดยตลอด จนเป็นเอกลักษณ์ภาคใต้ชัดเจน ทำให้การเรียนการสอนเป็นที่รู้จักแพร่หลายทุกระดับในภาคใต้และเผยแพร่ไปยังภูมิภาคต่าง ๆ โดยมีกิจกรรมหลากหลายรูปแบบของผลงานอาจารย์และนิสิตมหาวิทยาลัยทักษิณสงขลา

        ต่อไปนี้จะเป็นตัวอย่างแผนการสอนและกิจกรรมการเรียนการสอนที่สำคัญของมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลาและมหาวิทยาลัยทักษิณที่มีการจัดการเรียนการสอนโนราในปัจจุบัน

        แผนการเรียนการสอนโนราของมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา

        ตัวอย่างการเรียนการสอนโนราของมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา

ที่มา : ยุทธพงษ์ ช่วยนาเขต, 2564

การเรียนโนราของมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา

ที่มา : ยุทธพงษ์ ช่วยนาเขต, 2564.

        ตัวอย่างแผนการเรียนการสอนโนรา มหาวิทยาลัยทักษิณ

ที่มา : ธรรมนิตย์ นิคมรัตน์, 2564.

แผนการพัฒนาผลสัมฤทธิ์และการเผยแพร่การเรียนการสอน

การเรียนการสอนโนราของมหาวิทยาลัยทักษิณ สงขลา

ที่มา : ธรรมนิตย์ นิคมรัตน์, 2563.

        นอกจากการจัดการฝึกอบรมโนราให้กับเยาวชนระดับประถมศึกษา โดยใช้มหาวิทยาลัยเป็นศูนย์กลางในการฝึกอบรมแล้วยังมีการจัดโครงการฝึกอบรมโนราให้กับเยาวชนโดยการลงพื้นที่ชุมชนอย่างต่อเนื่องจากในระบบการศึกษาไปสู่องค์การบริหารส่วนท้องถิ่นขององค์การเทศบาลตำบลโตนดด้วน อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง ที่ได้นำวิทยากรเป็นอาจารย์และนิสิตจากสาขาศิลปะการแสดงคณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยทักษิณ ไปจัดกิจกรรมการฝึกอบรมโนรา ตั้งแต่ พ.ศ. 2549 - 2555 เป็นเวลา 7 ปี โดยใช้ระยะเวลาของการปิดภาคเรียนแต่ละการศึกษาได้มาร่วมกันฝึกอบรมโดยมี นายวรจิต สายแก้ว นายกองค์การเทศบาลตำบลโตนดด้วน อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง เป็นผู้ควบคุมการฝึกอบรม โดยมีนักเรียน 4 โรงเรียน จำนวน 40 คน ฝึกอบรม 7 ครั้ง ใช้เวลาครั้งละ 10 วัน ได้รับความรู้ด้านการดัดร่างกาย การรำเพลงโค การรำเพลงนาด บทครูสอน บทสอนรำ บทประถม ท่าครู และการบรรเลงดนตรีร้องรับประกอบการรำ เยาวชนโตนดด้วน ใช้เอกลักษณ์การรำโนราตัวอ่อน การบรรเลงดนตรีโนราเผยแพร่การแสดงในกิจกรรมชุมชนและเป็นแนวทางในการศึกษาต่อระดับมัธยมศึกษา ซึ่งมีตารางการฝึกอบรมและภาพกิจกรรมสำคัญดังต่อไปนี้

        ตารางการฝึกอบรมโนรา เยาวชนโตนดด้วน อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง

        ตัวอย่างตารางการฝึกอบรมของเยาวชนตำบลโตนดด้วน อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง

การฝึกอบรมโนรา ณ ตำบลโตนดด้วน อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง

ที่มา : วรจิต สายแก้ว, 2559.

        การจัดการเรียนการสอนที่มีความน่าสนใจในการขวนขวายหาแหล่งความรู้โนราให้กับนักเรียนได้อย่างน่าสนใจที่ได้มองเห็นความพยายามของครู นักเรียน ผู้ปกครอง และผู้อำนวยการของสถานศึกษาได้เห็นความสำคัญ คือ การสอนโนราในโรงเรียนบ้านมะรือโบตก อำเภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส ที่เป็นนักเรียนมุสลิม 90 เปอร์เซ็นต์ แต่ครูวาสนา วงศ์จีน ซึ่งเป็นครูโนราประจำโรงเรียนสามารถจัดการศึกษาให้นักเรียนกลุ่มนี้สนใจ ได้นำศิลปะการแสดงโนราไปใช้พัฒนาความมั่นใจให้กับนักเรียนและพัฒนาทักษะภาษาไทยที่นักเรียนยังออกเสียงสำเนียงถิ่นใต้ยังไม่ชัดเจน โดยครูวาสนา วงศ์จีน ใช้เวลาช่วงพักรับประทานอาหารกลางวันเรียบร้อยแล้วเป็นช่วงของการเรียนการสอนโนราและนำนักเรียนรำโนราและดนตรีมาฝึกอบรมทักษะการแสดงโนราและดนตรีเพิ่มเติมช่วงเวลาปิดภาคเรียน 3 - 5 วัน ณ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยทักษิณ วิทยาเขตสงขลา และสามารถเป็นตัวแทนเยาวชนโนราจังหวัดนราธิวาสเผยแพร่เอกลักษณ์โนราในโอกาสต่าง ๆ ซึ่งนักเรียนจะอยู่ในระดับประถมศึกษาปีที่ 3 - 6 ซึ่งถือได้ว่าเป็นการจัดการเรียนการสอนที่เน้นความมีคุณค่าและประโยชน์ของผู้เรียนโดยใช้ศิลปะการแสดงโนราเป็นตัวสร้างความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมไม่มีการแบ่งเชื้อชาติ ศาสนา ที่สามารถอยู่ร่วมกันได้ด้วยการสร้างความสุขร่วมกันจากภาพกิจกรรมต่อไปนี้

การฝึกอบรมโนราของนักเรียนบ้านมะรือโบตก

ที่มา : วาสนา วงศ์จีน, 2557.

        การจัดการเรียนการสอนโนราในสถาบันการศึกษาระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษามีการพัฒนาการมาโดยตลอดดังตัวอย่างแผนการเรียนการสอนและแผนการเรียนที่มีการนำมาใช้สอนในปัจจุบันมีตัวอย่างดังต่อไปนี้

        แผนการเรียนการสอนโรงเรียนอนุบาลยะลา

        ตัวอย่างแผนการเรียนการสอนโนรา โรงเรียนอนุบาลยะลา

แผนการจัดการเรียนรู้ กลุ่มสาระการเรียนรู้ ศิลปะ (นาฏศิลป์ไทย)                 ลักษณะแผน        บูรณาการ ___       เฉพาะสาระ___ ชื่อหน่วยการเรียนรู้ นาฏศิลป์พื้นเมือง                          เวลาเรียน 2 ชั่วโมง เรื่อง นาฏศิลป์พื้นเมืองภาคใต้ : โนรา 1. มาตรฐานการเรียนรู้         ศ 3.2 เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างนาฏศิลป์ ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรม เห็นคุณค่าของนาฏศิลป์ที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น ภูมิปัญญาไทยและสากล 2. ตัวชี้วัด         ป.3/1 เล่าการแสดงนาฏศิลป์ที่เคยเห็นในท้องถิ่น 3. สาระสําคัญ         การรำโนราประสมท่า เป็นการรำพื้นฐานที่สำคัญ สำหรับการฝึกปฏิบัติท่ารำโนรา โดยการนำจังหวะหนังตะลุงในการออกรูปพระอิศวรทรงโค มาเป็นจังหวะหลักของการรำและนำท่ารำแบบต่าง ๆ มาเรียงร้อยให้สอดคล้องกับจังหวะ โดยเรียกจังหวะการรำนี้ว่า การรำเพลงโค 4. จุดประสงค์การเรียนรู้         1. บอกองค์ประกอบของการแสดงโนราได้         2. ปฏิบัติท่ารำโนราได้ 5. เนื้อหาสาระ         การรำโนรา มีท่ารำที่ไม่ได้ยึดหลักหรือรูปแบบอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ละคนจะต้องอวดความชำนาญและความสามารถเฉพาะตนโดยการรำประสมท่าต่าง ๆ เข้าด้วยกันอย่างต่อเนื่อง กลมกลืน แต่ละท่าจะต้องมีความถูกต้องตามแบบฉบับ มีความคล่องแคล่วชำนาญที่จะเปลี่ยนลีลาให้เข้ากับจังหวะดนตรีและต้องรำให้สวยงามอ่อนช้อยหรือรำให้กระฉับกระเฉง ซึ่งจะขึ้นอยู่กับลีลาของผู้รำ         - ความสามารถในการคิด ุ6. คุณลักษณะอันพึงประสงค์         - มีวินัย ใฝ่เรียนรู้         - มุ่งมั่นในการทํางาน         - รักความเป็นไทย 7. กิจกรรมการเรียนการสอน         ชั่วโมงที่ 1 การจัดการเรียนรู้โดยใช้รูปแบบการสอนทักษะปฏิบัติแฮร์โรว์ ร่วมกับเทคนิคการสอนแบบเพื่อนช่วยเพื่อน                         1.1 ครูอธิบายความรู้เรื่องนาฏศิลป์พื้นเมืองภาคใต้ และประวัติ ความเป็นมา ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับโนราให้นักเรียนฟัง โดยใช้ PowerPoint และเปิด VDO การรำโนราประสมท่าให้นักเรียนดู จากนั้นให้นักเรียนร่วมกันสนทนาว่าการแสดงนั้นมีจุดเด่นอย่างไร                         1.2 ครูรำโนราประสมท่าให้นักเรียนดูทีละท่า ได้แก่ ท่าท่องโรง, ท่าสอดสร้อย, ท่าจีบข้าง และให้นักเรียนสังเกตลักษณะการรำของครู จากนั้นนักเรียนฝึกปฏิบัติตามที่ครูได้ทำให้ดูเป็นตัวอย่าง                         1.3 ครูและนักเรียนปฏิบัติท่ารำโนราประสมท่า ท่าท่องโรง, ท่าสอดสร้อย, ท่าจีบข้างเข้ากับเพลง โดยนักเรียนปฏิบัติตามครู                         1.4 จากตัวอย่างการรำของครู ให้นักเรียนบอกขั้นตอนหลักในการปฏิบัติท่ารำโนราประสมท่าของครู ว่ามีขั้นตอนอย่างไร ครูเริ่มรำจากส่วนไหนของร่างกาย

ที่มา : รุ้งนภา ชุมประเสริฐ, 2564.

การเรียนการสอนโนราของโรงเรียนอนุบาลยะลา             โนราเยาวชนจังหวัดยะลา           

ที่มา : รุ้งนภา ชุมประเสริฐ, 2564.

        แผนการเรียนการสอนโนรา โรงเรียนห้วยยอด จังหวัดตรัง

        ตัวอย่างแผนการเรียนการสอนโนรา โรงเรียนห้วยยอด จังหวัดตรัง

ที่มา : ไพลิน อินทกาล, 2563.

        ตัวอย่างโครงสร้างรายวิชาโนรา โรงเรียนห้วยยอด จังหวัดตรัง

ที่มา : ไพลิน อินทกาล, 2563.

การสอนรำ รร.ชะอวดเคร่งธรรมวิทยา อ.ชะอวด จ.นครศรีธรรมราช

ที่มา : วีระเดช ทองคำ, 2562.

โนรา โรงเรียนห้วยยอด จ.ตรัง

ที่มา : ไพลิน อินทกาล, 2563.

        จากตัวอย่างแผนการสอนโครงสร้างหลักสูตรของการเรียนการสอนแสดงให้เห็นว่าในการจัดการศึกษา เกี่ยวกับศิลปะการแสดงโนราให้ประสบผลสำเร็จตามวัตุประสงค์ที่วางแผนไว้นั้น แต่ละหน่วยงานคำนึงถึงระดับของผู้เรียน ระดับของสถาบันการศึกษาและวันเวลาที่ใช้ในการจัดการเรียนการสอน การอบรม ซึ่งองค์ประกอบดังกล่าวนี้ ครูประจำสถาบันการศึกษาต่าง ๆ จะต้องมีความรู้ความเข้าใจในการจัดการเรียนการสอน การฝึกอบรม ศิลปะการแสดงโนราแต่ละระดับให้เกิดผลสัมฤทธิ์มากที่สุด ซึ่งแนวทางการจัดการศึกษาดังกล่าว สามารถเป็นตัวอย่างให้หน่วยงานอื่น ไปจัดการศึกษาให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น

        นอกจากนี้ยังมีแผนการจัดฝึกอบรมที่สามารถนำไปใช้ในการจัดพัฒนาการเรียนการสอนเฉพาะกลุ่มจากแผนการอบรมดังนี้

        ตัวอย่างแผนการอบรมหลักสูตรการรำโนราโดยอาศรมวัฒนธรรมวลัยลักษณ์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์

ที่มา : อาศรมวัฒนธรรมวลัยลักษณ์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, 2562.

        ตัวอย่างแผนการอบรมหลักสูตรการดนตรีโนราโดยอาศรมวัฒนธรรมวลัยลักษณ์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์

ที่มา : อาศรมวัฒนธรรมวลัยลักษณ์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, 2562.

        การฝึกอบรมการรำโนราสำหรับประชาชนครูอาจารย์ และนักเรียนของอาศรมวัฒนธรรมวลัยลักษณ์ ของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์

ที่มา : สืบพงศ์ ธรรมชาติ, 2561.

        การจัดการเรียนการสอนศิลปะการแสดงโนราที่สามารถวางรากฐานการศึกษาศิลปะการแสดงแขนงนี้ให้เกิดความเข้มแข็งและยั่งยืนทุกระดับในสถาบันการศึกษาของภาคใต้นั้นจะต้องมีความเข้าใจอย่างลึกซึ้งขององค์ประกอบการแสดงโนราที่สามารถนำมาปรับใช้ในสถาบันการศึกษาและจะต้องมีการร่วมมือของการจัดการเรียนการสอนระหว่างครู นักเรียน และศิลปินให้สอดคล้องต่อเนื่องเกิดประโยชน์นำมาใช้ในสังคม โดยมีผู้บริหารครูและผู้ปกครอง จะต้องสนับสนุนส่งเสริมองค์ความรู้เหล่านี้ ให้เกิดประโยชน์กับการศึกษาและความชื่นชอบของนักเรียน โดยมีการจัดทำหลักสูตรประกอบการเรียนการสอน มีจุดประสงค์และผลสัมฤทธิ์ชัดเจน สามารถวัดผลและประเมินผลได้ ในขณะเดียวกันจะต้องมีการสร้างเครือข่าย ผู้ที่เรียนวิชาเหล่านี้ในแต่ละโรงเรียนให้มีการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้วัฒนธรรมการแสดงร่วมกัน พร้อมกับมีการจัดการเรียนการสอนในระดับการศึกษาที่สูงขึ้นเป็นการต่อยอดและสร้างองค์ความรู้ให้เกิดการพัฒนาและนำไปใช้ได้อย่างกว้างขวางแต่ทั้งนี้งบประมาณการสนับสนุนการจัดการเรียนการสอนวิทยากร เครื่องมือ อุปกรณ์ สถานที่ จัดการเรียนการสอนจะต้องมีความพร้อมโดยเฉพาะอย่างยิ่งสื่ออิเล็กทรอนิกส์จะต้องมีความพร้อมที่จะใช้ร่วมกัน ในการเรียนการสอนศิลปะการแสดงโนราซึ่งเป็นวิชาที่มีเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมประจำท้องถิ่นให้เกิดความยั่งยืน มีผลกระทบต่อผู้เรียน ครู หลักสูตรและสถาบันการศึกษาให้น้อยที่สุดจึงจะเกิดความมีคุณค่าของการเรียนการสอนในสถาบันการศึกษา

        ซึ่งจากการจัดการศึกษาโนราในสถาบันการศึกษา ตั้งแต่ระดับประถมศึกษา มัธยมศึกษา และอุดมศึกษา มีแผนในการจัดการศึกษาแตกต่างกัน เหมือนกับการจัดการศึกษาโดยทั่วไปที่เน้นพัฒนาการของการจัดการศึกษาให้สอดคล้องกับผู้เรียนแต่ละระดับการจัดหลักสูตร แผนการสอนและวิชาเรียนเฉพาะทางเพื่อศึกษา ค้นคว้า จึงเป็นสิ่งที่สำคัญ โดยเฉพาะในระดับอุดมศึกษาของสถาบันการศึกษาและมหาวิทยาลัยของภาคใต้และกรุงเทพมหานครจะเน้นให้ผู้เรียนของระดับอุดมศึกษาค้นคว้าวิจัยเกี่ยวกับโนราให้มีความน่าเชื่อถือและจัดเข้าระบบวิชาการด้านต่าง ๆ มากยิ่งขึ้นจนทำให้สามารถมีข้อมูลด้านศิลปะการแสดง อาจารย์ นักวิชาการด้านโนราที่เชี่ยวชาญจึงได้มีโอกาสเป็นตัวแทนศึกษาวิจัย รวบรวม เรียบเรียงข้อมูลภาคใต้เกี่ยวกับศิลปะการแสดงโนราเพื่อจัดทำข้อมูลมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมภาคใต้ที่จับต้องไม่ได้ นำเสนอต่อกรมส่งเสริมวัฒนธรรมกระทรวงวัฒนธรรมและเพื่อพิจารณาต่อองค์การศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ