พุ่มเทวา ที่ระลึกงานเชิดชูเกียรติศิลปินภาคใต้ : ขุนอุปถัมภ์นรากร
โนห์ราพุ่มเทวา
ภิกขุปัญญานันทมุนี
เรื่องความสนุกของชาวปักษ์ใต้ มีหนังตะลุง มโนห์รา และเพลงบอกเวลามีงานการตามวัด เช่น การก่อเจดีย์ทรายแล้วฉลอง มักมีมโนห์ราประชันโรงคนมาดูกันเป็นการใหญ่ สนุกกันอย่างเต็มที่ทีเดียว บางทีก็มีหนังตะลุงแข่งกันด้วย แต่ไม่สนุกเท่ามโนห์รา เพราะดูหนังเป็นเวลาค่ำมืด คนดูไม่เห็นกัน หนุ่มจักดูสาวก็ไม่ได้ สาวจักดูหนุ่มก็ไม่ได้ แต่มโนห์ราแข่งกัน ได้ดูกันทั้งสามฝ่าย จึงสนุกกันอย่างเต็มที่
บรรดามโนห์ราของตรัง-นคร-พัทลุง-สงขลา ในสมัยที่ผู้เขียนเป็นเด็กได้เคยดูนั้น มีมากโรงด้วยกัน มักแข่งกันบ่อย ๆ ที่แข่งชนะและมีชื่อเสียงเด่นที่มีโรงเดียวคือ มโนห์ราพุ่มล้อ คุณพุ่มเป็นชาวบ้านล้อ อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง ชาวบ้านจึงรู้จักในนามโนห์ราพุ่มล้อ เพราะรูปร่างดี รำสวย จึงได้รับขนานนามต่อท้ายว่า พุ่มเทวา ที่ได้เรียกพุ่มเทวาก็เพราะรำท่าลงจากพนักที่นั่งเหมือนกับลอยลงมาจากฟ้า คนแก่ ๆ แม่ยกทั้งหลายนั่งดูอ้าปากค้างไปตาม ๆ กัน จึงได้เรียกกันว่า พุ่มเทวา คุณพุ่มเทวาแสดงอยู่หลายปีมีชื่อเด่นไปถึงนคร สงขลา ตรัง และไทรบุรี ต่อมาได้แต่งงานกับสุภาพสตรี ชาวบ้านศาลาต้นรัก เป็นธิดาของตาปานคำ คหบดีมีชื่อ มีช้างใช้สองสามเชือก เมื่อแต่งงานแล้วท่านพระครูกาชาด เจ้าคณะควนขนุน เจ้าอาวาสวัดพิกุลทององค์ก่อน เป็นอาจารย์ของคุณพุ่มด้วย ท่านได้บอกว่า พุ่มเอ๊ย แต่งงานแล้วถ้ามัวแต่เที่ยวรำมโนราห์อยู่อย่างนี้จักไม่พอกิน ควรหยุดตั้งเนื้อตั้งตัวเสียทีเถอะ คำเตือนของท่านพระครูได้สะกิดใจให้คุณพุ่มเกิดความสำนึกและเลิกตั้งแต่นั้น หันมาตั้งหน้าทํางานสร้างตนต่อไป จนเป็นคนมั่งคั่งคนหนึ่งในอำเภอควนขนุน
ต่อมาทางราชการเห็นว่าคุณพุ่มเป็นคนดีมีศีลธรรมประจำใจ มีฐานะมั่นคงในการเป็นอยู่จึงแต่งตั้งให้เป็นกำนันตำบลชะมวง ได้ทำหน้าที่กํานันอย่างดี ตำบลนั้นเป็นตำบลที่สงบ ไม่มีคนร้ายรบกวน ทางราชการจึงได้ตั้งให้เป็นขุนอุปถัมภ์นรากร ความเป็นมโนห์ราก็หายไปเลย ท่านขุนไม่เคยรำอีกเลยในชีวิตของการเป็นกำนัน
เมื่อในหลวงองค์ปัจจุบันเสด็จประพาสภาคใต้ ทางราชการใคร่จะจัดให้มีมโนห์ราแสดงถวาย ท่านขุนจึงได้แสดงฝีไม้ลายมืออีกครั้งหนึ่ง ได้ทราบว่าซ้อมกันหลายวัน เหนือยหน่อยเพราะอายุมากแล้ว
ถึงสมัยการฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมของท้องจึงมีถิ่น ท่านขุนผู้เฒ่าก็ถูกเรียกมาให้แสดงกันอีก จึงมีชื่อขึ้นอีกครั้งหนึ่ง โดยคุณชายคึกฤทธิ์ ปราโมช เขียนสดุดีในหนังสือพิมพ์สยามรัฐ เวลานี้ท่านขุนมีอายุจะครบ ๘๐ ปีบริบูรณ์ในวันที่ ๒๕ กรกฎาคม ๒๕๑๔ ลูกเอง-ลูกศิษย์และท่านผู้คุ้นเคยทั้งหลายได้พร้อมใจกันจัดงานสระหัวตามประเพณีของภาคใต้ เขานิมนต์ให้อาตมาไปด้วย แต่ติดงานหลายอย่าง ไม่สามารถเดินทางไปร่วมได้ จึงขอส่งข้อความนี้มาร่วมงานด้วย
การที่ท่านขุนอุปถัมภ์นรากร ได้เกียรติได้ชื่อเสียงในสังคมเป็นอย่างดีนั้น เนื่องจากท่านขุนเป็นผู้ประพฤติธรรมมาตั้งแต่หนุ่ม คือ
๑. เป็นผู้มีศรัทธามั่นคงในพระรัตนตรัย
๒. มีความเชื่อในเรื่องกฎของกรรมว่าทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว ตนจักต้องรับผลกรรมเสมอ
๓. ไม่เชื่อมงคลตื่นข่าว และสิ่งเหลวไหลนอกทางพุทธธรรม
๔. มีระเบียบในการเป็นอยู่ ควบคุมลูกน้องให้อยู่ในระเบียบแบบแผนที่ดีตลอดเวลา
๕. เอาใจใส่ในความเป็นอยู่ของลูกน้องเป็นอย่างดี จึงเป็นที่รักเคารพของผู้น้อย
๖. มีความอ่อนน้อมถ่อมตนต่อคนที่แก่กว่าเสมอ พูดจาสุภาพนุ่มนวลต่อทุกคน
๗. ไม่ดื่มสุรา ไม่เล่นการพนัน ไม่เป็นเจ้าชู้ แม้จักเป็นคนรูปสวย มีคนพอใจมาก แต่ก็ไม่เคยยุ่งกับใครในทางกามคุณ คงรักษาตนให้รอดปลอดภัยมาได้ตลอดกระทั่งมีภรรยา
๘. เป็นคนมีเหตุผล รับฟังสิ่งที่ดีงามจากทุกคน
๙. มีความขยันในการประกอบกิจการงานในหน้าที่
๑๐. มีความประหยัดการจับจ่ายใช้สอย
๑๑. เข้าใกล้คนดี ฟังคำสอน นำไปปฏิบัติตามตลอดมา
๑๒. เมื่อแก่ตัวก็เข้าวัดหาความสงบใจทุกวันพระ
๑๓. ทำหน้าที่พ่อที่ดี ให้การศึกษาอบรมแก่ลูก ๆ เป็นอย่างดีตามหน้าที่ของพ่อ
๑๔. เป็นผู้ไม่ประมาทในการดำรงตนในที่ทุกสถาน
๑๕. มีความจงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอย่างสูง
๑๖. รักศิลปะของภาคใต้ ให้เชิดชูไว้ตามแบบเดิมตลอดไป
เพราะการปฏิบัติตนดังกล่าว ท่านขุนจึงเป็นขุนอยู่ตลอดไป
............................................................................................
พิมพ์ครั้งแรกใน ที่ระลึกงานทำบุญฉลองอายุครบ ๘๐ ปี ขุนอุปถัมภ์นรากร (พุ่มเทวา) นางแหม้ว ๒๓-๒๕ กรกฎาคม ๒๕๑๔ โรงพิมพ์อักษรสาส์น ๒๕๑๔ หน้า ๑๗-๒๐.